Author Archives: admin

Literaire wandeling Bussum – deel 1

In 2011 kwam bij Uitgevrij Bas Lubberhuizen  het boek uit ‘Het beste mijner paradijzen’ van de hand van Ronny Boogaart en Eric de Rooij. Het boek bevat een drietal  literaire wandelingen door het Gooi. De eerste wandeling gaat door Bussum met Frederik van Eeden als uitgangspunt. Van Eeden woonde van 1886 tot zijn dood in 1932 in dit Gooise villadorp. In 1886 trouwde hij met Martha van Vloten, bij wie hij twee zoons kreeg: Paul en Hans. Ik maak dankbaar gebruik van dit boek, volg hun route en verslind hun informatie.

De wandeling start op de Oude RK Begraafplaats achter het station Bussum-Zuid. Vrij direct na de ingang zien we al het graf van Van Eeden, die over zijn eigen einde c.q.  uitvaart al in 1886 – hij is dan 26 – schrijft:

Spel mijner wereld!  - nu is het genoeg.                                                                                                               Wel zijn zij mooi, – de bonte dromen-reien,                                                                                                           de kleuren, en geluiden – en het licht-                                                                                                         doch laat het stil zijn, – want nu wil ik schreien…..                                                                                     Maar eer het eeuwig zwart gordijn zal vallen                                                                                             groet ik de levende gestalten allen                                                                                                                          die speelden voor mijn aangezicht.

(uit: Van de passieloze lelie)

Deze doodspoëzie is typerend voor de Tachtigers en voor Van Eeden zelf. Vanaf 1918 lijdt de man van Walden al aan een specifieke vorm van Alzheimer, de ziekte van Binswanger, waarbij de hersenen door verandering in de vaten worden aangetast. Symptomen zijn depressies en persoonlijkheidsverandering. Van Eeden typeert het zelf als een gevecht tegen demonen. Hij is dan al katholiek geworden vindt in pastoor Egbert Beumer zijn biechtvader, die dan ook de uitvaartmis leidt op 20 juni 1932 in de Bussumse St.Vituskerk.

Uit zijn dagboek:

Oover mijn zonden tob ik niet meer. God laat zich niet oovertreffen in eedelmoedigheid, zei pastoor Beumer. Ik zal strijden tot het einde – maar verwacht dan ook de kalme en gelukkige vreugde, die het heerlijkste was van mijn leeven. In al mijn groote zonde is toch de liefde de hoofdzaak. En mij zal veel vergeeven worden.

img_3442-2

 

We verlaten de begraafplaats en slaan de Nieuwe Hilversumseweg in. Al spoedig verschijnt aan de linkerkant de ingang tot de Algemene Begraafplaats, waar Van Eedens zoon Paul begraven ligt. Hij stierf in 1913 aan tuberculose, slechts 24 jaar oud. Een mooie lommerrijke begraafplaats, maar ondanks de routeaanwijzingen in het boek heb ik zijn graf niet kunnen vinden. Van Eeden wijdde een hele bundel aan Paul: ‘Paul’s ontwaken’ (1913). De laatste regel van het volgende gedicht is op de zerk ‘geschreven’. 

‘Slaap in! Nu komt de rust!’ zoo sprak mijn bang verstand                                                                     toen hij den Roep des Eeuw’gen wachtte aan’s Leevens rand.                                                               Maar hij sloot de ogen niet – hij oopende ze wijd                                                                                                   en hield zijn laatste kracht voor oovergang bereid                                                                                            de machtelooze vingren vouwend in gebed                                                                                                        totdat zijn blijde ziel verlost was en gered.                                                                                                            Zoo werd door hem mijn ijdel woord te schand gemaakt:                                                                              Hij is niet ingeslapen – maar in ‘t Licht ontwaakt.

We vervolgen de Nieuwe Hilversumseweg en slaan de tweede zijstraat rechts in, de Gooibergstraat, die over het spoor leidt. Links stond Villa Rosa, buitenhuis van Eduard Alberdinck Thijm en Rosalie Cuipers, dochter van de beroemde architect, die in Bussum, behalve de Villa ( afgebroken) de St.Vituskerk ontwierp. Beiden waren neef en nicht van Lodewijk van Deyssel. In de villa kwam ‘s winters de leesclub ‘De Vioolstruik’ bijeen, met Van Deysel als secretaris.

We steken de Brinklaan over en gaan rechtsaf de Prinsenstraat in. Op nummer 8 woonde de Vlaamse balling René De Clerq, een gast van Van Eeden op Walden.  Hij opent er een kunsthandel , De Blauwvoet, met werken van landgenoten. Het is de tweede keer dat de man “met die geweldige wapperende baard” (Victor van Vriesland) zijn toevlucht in Bussum zoekt. De eerste keer vlucht hij in september met een miljoen andere Belgen onze grens over na de Duitse inval van september 1914. De Clerq wordt de spreekbuis van een vrij Vlaanderen, vrij niet alleen van de Duitse bezetter, maar ook van Franse invloeden. Hij is de spil van de herdenking van de Guldensporenslag van 1302 in het Bussumse  Bos van Bredius. Er worden telegrammen gestuurd naar zowel Wilhelmina als naar koning Albert, maar de koning acht het telegram met de oproep van Vlaamse onafhankelijkheid ongepast. De Clerq, teleurgesteld in zijn reactie, wordt een radicale activist, wat tot ontslag leidt als docent aan de school voor Belgische vluchtelingen in Amsterdam.  Hij keert terug naar Vlaanderen, maar moet – omdat de activisten samenwerking met de Duitse bezetter niet schuwen – na de Duitse capitulatie wederom de wijk nemen en vindt dus onderdak in de Prinsenstraat. Hij overlijdt in het zelfde jaar als Van Eeden en wordt begraven in Maartensdijk en in 1982 herbegraven in zijn geboorteplaats Deerlijk, waarbij blijkt dat zijn baard nog ‘intact’ is.

img_3446 Prinsenstraat 8

Aan het eind van de Prinsenstraat gaan we linksaf de Sint-Vitusstraat in en lopen langs de genoemde kerk, al een tijdje in gebruik als appartementencomplex. Van Eeden is in 1922 katholiek geworden. Hij is dan al weer 15 jaar getrouwd met Truida Everts (1873-1952), die twee jaar eerder al overging tot het katholieke geloof. Hun beider zonen Hugo en Evert worden in dat jaar gedoopt. Milos Seiffert (1887 – 1941), Van Eedens Tsjechische vertaler en bewonderaar is in 1921 op bezoek en gaat op Goede Vrijdag – met grote weerzin, omdat hij zich juist van de RK-kerk had afgekeerd – met de Van Eedens mee naar de Sint-Vitus. Hij schrijft:

‘De streek baadde nog in de ochtendnevel, alleen de hei bij onze voeten kleurde bruin en achter de groene gordel van het lage dennenhout verhief zich de katholieke kerk, waar het ochtendfrisse, zo bijzondere echtpaar Van Eeden zich met flukse tred heen spoedde’.

img_3447  

We lopen een stukje terug en gaan linksaf de Kapelstraat in. Op de Kerkstraat rechtsaf en op de rotonde links de Landstraat in. In deze straat woonde van 1890 tot 1893 de journalist-schrijver P.L.Tak, die tot het ontvangstcomité behoorde van Paul Verlaine, als deze in 1892 ons land bezoekt.  We gaan linksaf de Havenstraat in en lopen tot de Brinklaan. Op Havenstraat 34 werd in januari 1903 een winkel geopend van de G.G.B., de vereniging Gemeenschappelijk Grond Bezit, waarvan de bakkers en de cacao-bewerkers van Walden lid waren. In deze winkel werd ‘Waldens Bruin- en Witbrood’ en ‘sportbeschuit’ verkocht” (Boogaart/De Rooij, blz.35)    Rijk de Goojier vertelde me ooit dat zijn vader als bakker begonnen was op Walden en later in Utrecht een eigen bakkerij begon.  We gaan rechtsaf de Brinklaan op en zien al snel rechts het gemeentehuis van Bussum. In de hal het bronzen beeld van ‘De kleine Johannes’, Van Eedens beroemdste schepping. Het is van de hand van beeldhouwster Margot Huding-Heldring en stond lang in een kalkstenen uitvoering in de Kom van Biegel in de buurt van Van Eedens villa Dennekamp. Helaas was het regelmatig doelwit van bekladding en vernieling.  

img_3450-2             img_3451

Voorbij het gemeentehuis linksaf de Nieuwe Englaan in, een mooie straat met aantrekkelijke huizen. De straat loopt tot aan het spoor, waar we rechts afslaan, Vlietlaan. Links het spoor over en dan vrij snel rechtsaf de Slochterenlaan, langs de Action en dan linksaf de Graaf Wichmanlaan in. Rechtsaf de Koningslaan in. Op nummer 4 staat Villa Helma. In deze villa woonde de weduwe van Theo van Gogh, Vincents broer. Johanna Bonger (1862-1925) en Theo waren op 17 april 1889 getrouwd. In 1890 wordt hun zoon Vincent Willem geboren, in het zelfde jaar sterft de beroemde schilder en een half jaar later haar echtgenoot. Met haar nog piepjonge zoontje verhuist Johanna naar Bussum. In haar dagboek schrijft ze:

‘Om hem (het kind) gezonde frisse lucht te geven, ben ik hier in Bussum gaan wonen, om de kost te verdienen voor ons beiden ben ik een pension begonnen. Nu moet ik zorgen dat ik door al die huishoudelijke beslommeringen niet verlaagd word tot een huishoudmachine, maar ik moet mijn geest wakker houden’.

Bij de inboedel behoren alle schilderijen, tekeningen en brieven van Vincent. Ze probeert naast het pension inkomsten te verwerven met de verkoop van werk van Vincent, maar dat bleek aanvankelijk een moeizaam karwei. Maar dan ontvangt ze steun van de kunstenaars die bij de Tachtigers behoren, onder wie Jan Veth en Frederik van Eeden. De laatste introduceert Vincent in De Nieuwe Gids. Van Eeden kende Van Goghs werk door een bezoek in het najaar 1890 aan de zieke Theo in Parijs. ‘De zaaier’ hing bij Frederik en zijn eerste vrouw tot hun scheiding bij hen aan de muur. Uiteindelijk lukt het Johanna Bonger  tot 1923  247 schilderijen en tekeningen te verkopen. In 1903 verhuist ze met haar nieuwe echtgenoot Johan Cohen Gosschalk naar Amsterdam. Als deze in 1912 overlijdt, verhuist ze met haar zoon naar New York om in 1919 weer naar ons land terug te keren. Intussen maakt ze ook in twee delen de brieven van Vincent van Gogh persklaar. 

img_3457  Villa Helma

We vervolgen de Koningslaan tot de Meerweg en dan linksaf, rechtsaf de Parklaan in. Op nummer 35 treffen we villa Op den Akker, waar Jan Veth woonde. Tussen de echtparen Veth en Van Eeden- Van Vlooten bloeit een hechte vriendschap op. Veth portretteerde Frederiks echtgenote en ontwierp de boekband van ‘De kleine Johannes’.

img_3458      img_3459

Terug naar de Meerweg rechtsaf komen we op een rotonde. Links aan de overkant waar nu een villa staat met rieten dak stond de eerste villa van Van Eeden en Van Vloten na hun huwelijk, villa Beukenoord. Ze wonen er van 1886 tot 1893. Hun beide zoons worden er geboren. Behalve kippen en een hond hoort ook het aapje Priem tot hun menagerie. Als ‘Kees’ speelt het dier nog een rol in De Kleine Johannes. Van Eeden is huisarts in die tijd, wat hem maar matig bevalt: ‘Twee jaar verbeuzeld in een dorpspraktijk waarvoor ik niet deugde’. Daarnaast heeft hij een psychiatrische praktijk in Amsterdam, wat hem ook zwaar valt. Zijn huwelijk verloopt eveneens stroef. Hij wordt in 1889 al verliefd op de getrouwde Betsy van Hoogstraten, met wie hij tien jaar een platonische verhouding onderhoudt. In 1907 gaan hij en Martha uit elkaar. Creatief verkeert hij ook in een impasse. Zijn inspiratie komt enigszins terug als Willem Kloos bij hem onderduikt. Die ziet in de verloving van zijn voor hem zeer dierbare Albert Verwey met Kitty van Vloten z’n leven instorten, overweegt zelfmoord, maar kiest voor onderduik. Bij de Van Eedens schrijft hij in twee dagen tien sonnetten. In zijn dagboek schrijft Frederik:

‘Kloos heeft hier verzen gemaakt. Een heel boek vol verzen er plotseling uitgeworpen in twee dagen. Het was heel prettig voor mij, – ik was er in en ‘t was me alsof ik er deel aan had (…) Wat een wonderbaarlijk maaksel is Kloos. Hoe heeft God het omhulsel ruw en slordig afgewerkt om daar binnen in met al zijn scheppingskracht een wonder te kunnen maken van teederbevend, doorzichtig-lichtend schoon. Ik ben in den laatsten tijd veel gelukkiger’.

Hij komt pas weer goed op gang na zijn afscheid van de Amsterdamse kliniek om volledig van de pen te gaan leven, waarbij hij financiële steun krijgt van zijn moeder. Van Beukenoord wordt er verhuisd naar villa Dennekamp.

eede003wald01ill03         img_3634                                                     Martha                                                        Van Eeden met zijn zoontjes Paul en Hans

Vanaf de Meerweg nemen we de Nieuwe ‘s-Gravelandseweg, langs de Spieghelkerk (PKN), waar ik zelf regelmatig voorga en het Willem de Zwijgercollege. Aan de linkerkant komen we de H.J.Schimmellaan tegen. Waar nu het lyceum staat, stond Anna’s Hoeve, het huis dat de schrijver Hendrik-Jan Schimmel (1823-1906) liet bouwen in 1878, genoemd naar zijn eerste overleden vrouw. Hij betrekt de villa met haar zuster, met wie hij trouwt. Schimmel dicht over de villa:

Er zweeft een lieve tooverfee                                                                                                                                   Op Anna’s Hoeve rond.                                                                                                                                              Ze neemt steeds stof en vezel mee                                                                                                                      Van weide- en heidegrond;                                                                                                                                     Beleid en zorg in d’eene hand                                                                                                                              In de andre een vruchtbare straal                                                                                                                        Roept zij de knoppen aan de plant                                                                                                                      En spreekt der bloementaal

Schimmel schrijft historische romans die Van Eeden in zijn jeugd verslindt. In 1885 komt hij bij Schimmel aan huis en mag in zijn omvangrijke boekerij over spiritisme rondsnuffelen. Het begin van zijn belangstelling voor het occulte. Schimmels graf op de Algemene Begraafplaats, die we eerder bezochten is helaas in 1974 geruimd. De H.J.Schimmellaan heette eerst Majoor Franslaan, omdat het toenmalige gemeentebestuur dacht dat dat een werk van Schimmel was. Tien jaar later wordt de vergissing ingezien en sinds 1917 draagt de laan de naam van de schrijver zelf. In Anna’s Hoeve vond later uitgeverij Van Dishoeck er onderdak, de uitgever van Vlaamse exil-auteurs en van Nederlandse schrijvers als Annie Salomons, P.C.Boutens en Theo Thijssen. Op de plek van het huis staat nu de aula van Het Willem de Zwijger.

img_3463             Spiegelkerk       img_3464           Willem de Zwijger

De Nieuwe ‘s-Gravelandseweg buigt verderop opeens naar rechts en kruist bij het begin van de Kom van Biegel de Parklaan. Als we die inlopen naar rechts zien we op nummer 4 het pand waarin destijds pension Parkzicht  was gevestigd. Willem Kloos neemt er op 1 oktober 1896 zijn intrek. Daarvoor had hij vanaf 8 mei wederom onderdak gevonden bij de Van Eedens. Frederik had er tegenop gezien, want Kloos was tegen de zin van zijn toeziend houdende arts Samson ontslagen uit het Utrechtse Krankzinnigen Gesticht. Uiteindelijk valt het mee. Het pension wordt bestierd door de weduwe Linn, met een zoon van 21 en een dochter van 18. Met de zoon speelt Kloos vaak een schaakpartijtje; het pianospel van de dochter kan hij niet verdragen. Van de Nieuwe Gids ontvangt hij maandelijks vijftig gulden, precies de prijs van de kost en inwoning.  Van Eeden en Kloos zien elkaar slechts eenmaal in de drie maanden voor een partijtje schaak. Op 5 april 1899 vertrekt Kloos uit Parkzicht naar Den Haag. Hij heeft Jeanne Reyneke van Stuwe leren kennen, trouwt met haar in 1900 en zij blijven bij elkaar tot zijn dood in 1938. Van Eeden en Kloos zijn gebrouilleerd geraakt, schrijven verzen tegen elkaar. Kloos zelfs tot na Frederiks dood. Toch kan Van Eeden soms ook een toon van vergevingsgezindheid aan slaan, zoals in een 1926 gepubliceerd vers:

Laat mij nog eenmaal u met zachtheid noemen                                                                                                  mijn vrind van jaren her, eens zo nabij.

(……)

Hoe hebben wij gedoold, geliefd, geleeden!                                                                                                      Nu staan wij beiden aan des grafkuils rand.                                                                                                    Vergeef wat U mijn woorden lijden deeden                                                                                                      tot weerzien dan – in ‘t beetje Vaderland.

Terug naar de Nieuwe ‘s-Gravelandseweg, naar ‘de Kom van Biegel’. De vijver ontstond in 1880 toen de Amsterdamse koopman J.H.Biegel het weggraven zand gebruikt voor een heuvel, waarop hij de villa Solitudine liet bouwen. In de twintiger jaren dreigde op die plek meer bebouwing, tegen het zin van bezorgde burgers. De gemeente kocht de grond in 1929 van de toenmalige eigenaar, de heer Brünot. Het was zwaar verwaarloosd en werd opgeknapt. Bij het parkje stond tot 1958 Van Eedens villa Dennekamp, een ontwerp van Berlage. Daarvoor in de plaats kwam het huidige lange flatgebouw. Er waren nog al wat mensen die in de vijver zelfmoord pleegden, in 1915, 1921 en in 1935. Hier stond ook het zandstenen monument De kleine Johannes, vaak beklad, onthoofd en in 1974 aan gort geslagen. Tegenover de Kom stond ook het huis van Dirk Witte wiens liedjes vertolkt werden door o.a. Jean Louis Pisuisse. Hij was later bewoner van ‘t Hooge Nest bij Huizen, waarover recent het prachtige gelijknamige boek van Roxane van Iperen verscheen. Het huis was in de oorlog  voor een paar jaar onderduikadres van Joden en broeinest van Joods verzet.

img_3465          Pension Parkzichtimg_3466          Kom van Biegel

De wereld van 26 mei – 1953

Op mijn vierde verjaardag liep de temperatuur van 10 tot 20 graden; het was half bewolkt, er viel zo’n 4 mm regen en er was in totaal bijna 3 uur zon.                                                  Op mijn verjaardag werd in Bushey (Hertfordshire) Michael Portillo geboren, als zoon van voor het Franco-regime gevluchte Spaanse vader en een Schotse moeder. In 1984 wordt hij lid van het Lagerhuis in een tussentijdse verkiezing, nodig omdat de houder van de zetel omkwam bij een bomaanslag van de IRA. De Conservatief Portillo was een groot bewonderaar van Margaret Thatcher en een euroscepticus. Onder haar en John Major werd hij staatssecretaris en in 1992 schopte hij het tot minster van Defensie. In die hoedanigheid provoceerde hij in 1995 Labour met z’n uitspraak: “You can’t trust Labour on defence”. Hij werd gezien als de ideale opvolger van Major, maar de Tory’s leden in 1997 een verpletterende nederlaag, waarbij hij zelf ook zijn zetel verloor. Sindsdien wordt wanneer een voornaam politicus wordt weggestemd een ‘Portillo-moment’ genoemd. In 1999 beleeft hij z’n comeback in het Lagerhuis en is er tot 2005 een backbencher. Vanaf 2002 is hij werkzaam in het bedrijfsleven als bestuurder van de wapenfabriek BAE Systems. Hij moet in 2006 aftreden vanwege belangenverstrengeling. Hij vindt emplooi bij de BBC en produceert populaire Trein-series, ook bij ons uitgezonden.

220px-michael_portillo_by_regents_college_cropped

In januari wordt Maarschalk Tito gekozen tot president van Joegoslavië en wordt de Consumentenbond opgericht. Eisenhower legt zijn eed af als 34e president van de VS, John Foster Dulles wordt minster van Buitenlandse Zaken.                                                                    Maar voor ons eindigt de maand in een catastrofe in Zeeland en West-Brabant. Een zware noordwesterstorm in combinatie met springtij doet talrijke dijken breken en zorgt voor wel 1836 doden. Deze Watersnood werd aanvankelijk Beatrixvloed genoemd, want op 31 januari is Beatrix jarig. ‘Voor en na de Ramp’, zeggen ze nog steeds in Zeeland als tijdsaanduiding. Met deze ramp is mijn vroegste herinnering verbonden. De zondag van 1 februari nam mijn vader mij mee op een wandeling naar de Huizer haven, waar het water over de kade klotste, ik herinner me guur weer en een donkere dag. 

260px-watersnoodramp_1953_dijkdoorbraak_den_bommel     Bij Den Bommel     266px-watersnood_van_1953

Vanwege de watersnoodramp raakte de prestatie van Kees Broekman naar de achtergrond. Op 1 februari werd hij in het Noorse Hamar als eerste Nederlander Europees kampioen schaatsen. (Wim van der Voort werd tweede) De man uit De Lier had zijn naam al gevestigd in 1948, toen hij op het WK allround zowel de vijf als de tien kilometer won. En het jaar er voor was hij de eerste Nederlander die een medaille won tijdens de Olympische Winterspelen: zilver op de 5000 meter. Als coach is hij succesvol in 1969 en 1970, toen hij Attje Keulen-Deelstra naar de wereldtitel begeleidde en een paar jaar later coachte hij als bondscoach van Zweden Göran Claeson naar zowel de Europese als de wereldtitel. Hij overleed in 1992 in Berlijn op 65 jarige leeftijd.  In dezelfde maand wordt de Deltacommisie ingesteld.

kees_broekman_1968

In maart overlijdt Stalin en op de 12e vindt de beroemde watersnoodwedstrijd plaats tussen een Frans elftal en een team van in het buitenland opererende Nederlandse profs. Het betekent uiteindelijk de aanzet tot profvoetbal in eigen land het jaar er op. Het Nederlandse team, met  o.a.Frans de Munck, Bertus de Harder, Bram Appel en Kees Rijvers, won met 1-2.   Er is een vaccin tegen polio gevonden en de maand wordt afgesloten met het radioprogramma ‘Beurzen open, dijken dicht’ met Johan Bodegraven als presentator. In het Concertgebouw kan deze zes miljoen gulden overhandigen aan het Rampenfonds.

300px-ziet_u_er_iets_in_-_johan_bodegraven     Johan Bodegraven

In april een goed voorbeeld van de overgang van de ‘oude’ naar een ‘nieuwe’ wereld. Bij Maartensdijk wordt de laatste tolboom van ons land weggehaald en aan het eind van de maand publiceren in Nature Francis Crick en James D.Watson hun onderzoek naar de structuur van het DNA.

In juli is er succes voor de Nederlandse wielerploeg in de Tour de France: winst van het ploegenklassement. Op de 27e van die maand eindigt de Korea-oorlog in een wapenstilstand. Die helaas nog immer duurt.

Er storten vliegtuigen neer van Air France in de Franse Alpen (42 doden) en van Sabena bij Frankrijk (44 doden). Op tv wordt de eerste voetbalwedstrijd uitgezonden: Nederland-België, de NTS betaalt 500 gulden aan de KNVB daarvoor. Op dertigduizend tv-toestellen is dit te zien, want zoveel zijn er in ons land. Op 7 november wordt bij Ouwerkerk op Schuwen het laatste gat van de ramp gedicht.

In december komt voor het eerst Playboy uit met op de cover een naakte Marilyn Monroe. De Nobelprijs voor Natuurkunde gaat naar onze landgenoot Frits Zernike vanwege zijn uitvinding van een microscoop die het inwendige van levende cellen kan laten zien. De ‘wilde’ Beroeps Voetbalbond wordt opgericht, Beria, de zeer gevreesde politiechef van de Sovjet-Unie komt om het leven en op 30 december neemt in Haarlem Jo Vincent afscheid van haar publiek.

266px-zernike  Zernike  266px-lavrenti_beria_stalins_family Beria

jovincent1953   Jo Vincents afscheid

Winston Churchill ontvangt de Nobelprijs voor Literatuur en in Rotterdam wordt het beroemde monument van Zadkine geplaatst. In de zelfde stad aan de Blaak het ‘Nakie van Blakie’ : Vrede en Welvaart van Pieter Starreveld.

80px-zadkine_rb_i     Zadkine                     101px-rotterdam_de_welvaart_kunstwerk  Vrede en Welvaart.

De  gemeenteraadsverkiezingen leveren verlies op verlies voor de CHU en winst voor AR,  SGP, PVDA, VVD en CDU (Christen Democratische Unie); de CPN, bij een vorige verkiezing nog goed voor 111 stemmen, wordt weggevaagd. CHU en AR krijgen elk 4 zetels, de SGP 1 zetel, de PVDA 3 en de VVD 2 zetels, de CDU 1 zetel. De CDU ontstaat in 1926 uit een fusie van drie kleine progressieve christelijke partijen. De CDU is anti-militaristisch en kent in oa. ds. J.Buskes en de dichter Fedde Schurer markante voormannen. In 1946 gaat de partij op in de PVDA, maar in ons dorp duurt dat nog even. Zelf ben ik jaren later actief geworden in de ARJOS, de jongerenpartij van de AR en heb nog eens Maarten Schakel op verkiezingstournee in Het Gooi mogen begeleiden. Toen ik al besloten had na de Kweekschool theologie te gaan studeren werd ik gevraagd om me voor de gemeenteraad kandidaat te stellen. Mij werd plek drie beloofd, garant voor een zetel. Vanwege genoemd besluit en verhuizing derhalve naar Utrecht heb ik voor de eer bedankt. Voor de CHU kwam o.a. oud-verzetsman Toon van Wiefferen in de raad, voor de AR boer Henk Vos, bekend ook als wethouder en bestuurslid van de Erfgooiers. Zijn boerderij op de bult in de Havenstraat staat er – gerenoveerd  en als burgerlijke bewoning- nog steeds.               En tot slot wederom de gevonden voorwerpen: twee kussenslopen en lakentje, Zeeuwse broche, duimstok, drie portemonnaies met inhoud, bal, speelgoedbeertje, pakje macaroni, lap linnen, autoped, zilveren armband, kinderfietsje, bundel wasgoed, wiel van tractor en een zonnepakje. Hoe en waar verliest iemand kussenslopen en een lakentje? En een bundel wasgoed? Een tractorwiel? Macaroni was er dus al. Wij aten dat nooit in die tijd. Pas veel later werd het een zaterdagsmaal, met kaas, worst en tomatenketchup. heel lang aten wij op zaterdagmiddag of rijst met boter en bruine suiker of hachee; ‘s avonds bij de boterham kregen we een lekkerbekje. 

 

De wereld van 26 mei – 1952

Drie weken na mijn verjaardag krijg ik een broertje: Cees, genoemd naar Cees (Cornelis) van der Poel, vader van mijn moeder. De man die tijdens de mobilisatie van WO I bij het schoonmaken van zijn geweer vergaten was dat er nog een kogel in zat en per ongeluk daarmee in zijn hand schoot. Die hand heeft altijd gekromd gestaan. De oudste broer van mijn moeder heten ook Cees. Hij verdronk in Indonesië (toen nog Ned.Indië voor ons) in mijn geboortejaar. Broer Cees bleek al spoedig een echte robbedoes, wildebras. Hij wilde overal opklimmen en viel dus ook vele malen. Eenmaal van de trap die naar onze zolder leidde waar wij in  afgeschoten kamertjes sliepen. Het bloed kwam uit z’n oren, maar hij overleefde het allemaal. Als volwassene is hij hooguit nog wild als hij op z’n racefiets stapt. Verder is het een onverstoorbare rustige en erg behulpzame broer.

Mijn derde verjaardag was een zwaar bewolkte dag, met af en toe zon en af en toe regen en een temperatuur tussen 10 en 15 graden. Vijf dagen ervoor is het Amsterdam-Rijnkanaal geopend. Het is de verbinding via Tiel met het Ruhrgebied en nog steeds het drukst bevaren kanaal ter wereld. Over 72 km varen per jaar 100.000 schepen. Vijf dagen na mijn verjaardag wordt De Efteling in Kaatsheuvel geopend. Het grootste themapark van de Benelux, met ruim 5 miljoen bezoekers per jaar. Hollebolle Gijs (Papier hier!), Langnek, de Put van Vrouw Holle etc. werden voor onze generatie een niet te wissen begrip. Voor de oorlog was er al een wandel- en speeltuin, op initiatief van een pastoor en zijn kapelaan. De naam verwijst naar de buurtschap bij Loon op Zand. Van Sprookjesbos – met de duidelijke hand van Anton Pieck – werd het een giga attractiepark.

location_amsterdam-rijnkanaal-svg            220px-eft_hollebollegijs_01

Het jaar begint met de afschaffing van de koffie-distributie en daarmee komt een einde aan de rantsoenering van levensbehoeften ten gevolge van WO II.                                                     In Engeland overlijdt George VI op 6 februari. Een dag later wordt zijn dochter als Elisabeth II beëdigd en een jaar later gekroond. Griekenland en Turkije treden toe tot de NAVO.

266px-georg_vi_england           edward_vii_uk_and_successors

King George VI, stotteraar                        George’s vader, George, broer Albert, grootvader

In maart komt op CubaBatista aan de macht en wordt in Qumran, ten zuiden van Jericho, een derde grot met Dode Zeerollen gevonden. De ontdekking is begonnen in 1947 en duurt tot 1956. Uiteindelijk worden zo’n 900 documenten gevonden, waaronder een 200 de Tenach, de Hebreeuwse bijbel, betreffende. Tot op de dag van vandaag wordt er op gestudeerd. De ontdekking is van eminent belang voor vertalen en verstaan van zgn. O.T. en geschriften uit de Umwelt er van.                                                                                                     Bij ons vinden de laatste executies van oorlogsmisdadigers plaats: de Nederlandse SS’er Andries Pieters, schuldig aan gruwelijke marteling en uiteindelijk executie van verzetsmensen en de Duitse SD’er Artur Albrecht als chef SD in Leeuwarden verantwoordelijk voor de executie van tientallen gevangenen. Het totaal aantal opgelegde doodstraffen kwam met deze twee op veertig. Op 1 juni gaat de eerste in ons land gebouwde computer, de ARRA I, mingebruik.

150px-kumran_mapa    andriespieters         arturalbrecht

Qumran                              Andries Pieters                                           Artur Albrecht

Er wordt veel geopend dat jaar, want op 2 juli gaat Maduradam open, met Beatrix als eerste burgemeester. De miniatuurstad is vernoemd naar George Maduro, een student van Curacao die zich in de meidagen van 1940 onderscheidde als cavalerie-officier in de slag om de residentie en zijn levenseinde kwam in Dachau, februari 1945. Zijn ouders schonken het beginkapitaal van dit miniatuur-Nederland, dat nog jaarlijks zo’n 600.000 bezoekers trekt.

Op 17 augustus wordt op Zandvoort de eerste Grand Prix Formule I verreden, gewonnen door Alberto Ascari, ja wel ook toen al in Ferrari. De dag er op kan weer televisie gekeken worden, want vanaf 2 augustus was die wegens de vakantie op zwart gegaan!

In oktober de eerste uitzending over de Familie Doorsnee en het eerste exemplaar van Donald Duck. In november – waarin Eisenhower president wordt – doen de V.S. een eerste proef met een waterstofbom, het begin van de kernwapenwedloop in het kader van de Koude Oorlog. Op 22 november eerste uitzending van de landelijke intocht van Sinterklaas op de televisie, met Mies Bouwman als presentator.  Op 25 november vindt de premiere plaats van de toneelstuk ‘Mousetrap’ van Agatha Christie, die te zien zal zijn tot maart 1974, de langst lopende toneelvoorstelling ter wereld.                                        Tweede Kerstdag ontsnappen Herbertus Bikker, Sander Borgers, Klaas Carel Faber, Jacob de Jonge, Willem van der Neut, Willem Polak en Anton Touseul uit de Bredase Koepelgevangenis, waarin ze vastzitten vanwege oorlogsmisdaden. Ze weten te ontkomen via Berg en Dal naar West-Duitsland.

In mijn derde levensjaar opent Nelson Mandela een advocatenkantoor in Johannesburg voor niet-blanke Zuid-Afrikanen en de V.N. hun hoofdkantoor in New York.

90px-dokwerker_amsterdam   In 1952 verijst De Dokwerker op het Jonas Daniël Meijerplein in A’dam.

In mijn eigen dorp werden rond mijn verjaardag niet minder dan 15 personen  - dames en heren – bekeurd wens overtreding van het rookverbod in bos en heide. Tegenwoordig een van de weinige plekken waar je nog ongestoord roken kan. Of geldt zo’n rookverbod er nog steeds? En ben ik zelf regelmatig in overtreding?

Gevonden werden de volgende voorwerpen (en afgeleverd bij de politie): autoped, zakdoek, ceintuur, kat, ring, blauwe jopper, sleutel, jasjes, spaarkaart, schoen, armbandje, zonnebril, broche. Intrigerend die schoen. Hoe kun je die kwijtraken? Dat merk je toch onmiddellijk! Een kat vond onderdak bij de hermandad, maar ter zelfde tijd werd ” de hond van K” doodgereden, zo meldt de plaatselijke courant. “Het cadaver werd door de gemeente-arbeider V. begraven”.

 

 

Plaatsnamen in gedichten – 7 – Grave – Ida Gerhardt

Ida Gerhardt (1905 -1997) gebruikt veel  wat zij ziet om haar heen; landschappen en plaatsen, als context en symbool van wat er in haar omgaat en wat ze doormaakt of doorgemaakt heeft. De wereld wordt persoonlijk. Zo ook in onderstaand gedicht.

RADIOBERICHT

Te Grave beneden de sluis
voorbij de zware deuren
mag mij het water sleuren
en kantelen met geruis.
- Grave beneden de sluis.

‘Wij geven de waterstand.’

O God, hoe kon het gebeuren -
gesloten het venster, de deuren,

gebannen uit liefde en huis.
- Grave beneden de sluis.

‘Wij geven de waterstand.’

Grave, dat is groen land
en water, dat draagt mij thuis.

‘Grave beneden de sluis.’
Grave, beneden de sluis.

Dit gedicht kreeg een plek in haar bundel ‘Het levend monogram’ uit 1955. Van beginjaren vijftig tot ver in de jaren zeventig klonken om 1 uur ‘s middags op de radio de waterstanden. Het meest intrigerende zinnetje daaruit was’ Grave beneden de sluis’. Een ijkpunt op zich in de berichtgeving. Het gaat in het gedicht niet om de waterstand, maar om die sluis. Een sluis opent zich of sluit. In de eerste strofe hoopt de dichters meegesleurd te worden en om en om te rollen. Nogal een heftig beeld en als werkelijkheid nauwelijks begerenswaardig. In de tweede strofe blijken die zware deuren dicht. En wordt het duidelijk waar ze voor staan: de deuren van liefde en huis. Het beeld van de sluis verwijst naar een heftige periode in haar leven. In haar studietijd had zo’n felle ruzie met haar ouders dat ze verbannen werd. Pas toen ze leed aan een ernstige ziekte werd ze weer in genade aangenomen en thuis weer welkom. Uit een brief aan een kloosterzuster in Grave wordt duidelijk hoe ze op de sluis van Grave kwam: “Fietsend naar een mij bekende predikaatsfamilie passeerde ik Grave waar ik bij de rivier mijn brood opat”. Het dagelijkse waterstandenbericht deed de rest. Ida kreeg later in de katholieke Marie van der Zeyde haar levensgezellin. samen vertaalden ze de psalmen. Ik ben er niet achter of dat die kloosterzuster is.

Eerst was er een stuw en toen was een sluis ook nodig. In 1929 kwamen beiden gereed. dan is er ook nog een brug, die de Maasovers verbindt in de weg van Nijmegen naar Den Bosch. In de twintiger jaren begon men de Maas te kanaliseren om deze zo bevaarbaarder te maken. De Maas is een regenrivier, dus voor de waterstand zwaar afhankelijk van de neerslag. Vandaar dat er stuwen werden aangebracht om in een droge tijd toch te kunnen varen. Die stuwen liggen bij Borgharen, Linne, Roermond, Belfeld, Sambeek en Grave. Tussen 1932 en 1936 kwam er beneden Grave nog een stuw bij Lith.

Grave zelf is een oud vestingstadje (Grave: van graven, graf (gracht), voor het eerst vermeld in 1214. Ontstaan rond een burcht, gebouwd door Herman van Cuijk. In 1415 wordt het getroffen door een enorme brand. En het is speelbal in diverse oorlogen tussen de herogen van Brabant en die van Gelre. In de 15e eeuw wordt het onderdeel van Gelre en komt het tot grote bloei. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog is Grave dan weer in Spaanse en dan weer in Staatse handen. Vanaf 1648 behoort het tot Staats-Brabant. In 1672 krijgen de Fransen in handen, maar twee jaar later heroveren de Staatsen Grave. Dan worden onder leiding van Menno van Coehoorn de vestingwerken gemoderniseerd, het kasteel wordt gesloopt. Grave wordt een garnizoensstad met vijf maal zoveel militairen als inwoners. Maar in 1794 wordt het wederom ingenomen door de Fransen en in 1814 wederom heroverd. In 1876 werden de vestingwerken afgebroken en zo’n dertig jaar later vertrokken de militairen. Maar in 1938 kwam er weer een kazerne, die functioneerde tot 1997. De strategische ligging bracht eveneens textielnijverheid, vier bierbrouwerijen, een jeneverstokerij en een aantal goud- en zilversmeden.                                    Tijdens Operatie Market Garden werd de Maasbrug veroverd door luitenant John S. Thompson en zijn peloton van 16 man van de 82e Amerikaanse Airborne Divisie. De brug is naar hem genoemd sinds 2004. 

Grave is de moeite van bezichtiging waard. Vanwege de gotische aan de heilige Eilsabeth van Hongarije (1207-1231) gewijde RK kerk; de 15e eeuwse Protestantse kerk, voormalig kapel van het Franciscanessen-klooster en de Ham-en Maaspoort. Op de Maaskade staan kanonnen uit de Franse tijd. Er bevinden zich nog kazematten van de Peel-Raamstelling. Het Oude stadhuis uit de 17e eeuw wordt gebruikt als trouwlocatie Het Gemaal van Sasse uit 1929 laat het water uit de Peel via het riviertje de Raam in de Maas stromen. Het stadje een tweetal musea en een instituut voor visueel gehandicapten. In het nabijgelegen dorp Velp stond het noviciaat Mariëndaal van de Jezuïeten (van1860 tot 1966), waar Jan van Kilsdonk, Huub Oosterhuis en de in 21014 in Homs (Syrië) Frans van der Lugt geschoold werden.

Leden van de familie Van Egmond (Gelre) werden in Grave geboren, onder wie Anna van Egmond (1533-1558), de eerste vrouw van Willem van Oranje. In 1515 werd Johannes Wier er geboren, die als arts een van de eerste was die zich tegen heksenvervolgingen keerde en een vroege grondlegger van mensenrechten.

sluizen-bij-grave-1-7   sluizen-bij-grave-3-7

266px-elisabeth_buiten_markt   266px-grave_stadhuis

St.Elisabethskerk                                              Oude stadhuis

266px-grave_uitzicht_kerk_protestantse    266px-gemaal_van_sasse

 

Protestantse Kerk                                             Gemaal van Sasse

De wereld van 26 mei 1951

Op mijn tweede verjaardag  lag de temperatuur tussen 5 en 19 graden; het was half bewolkt, de zon scheen meer dan dat het regende. Inmiddels was sinds 15 maart het eerste kabinet Drees aan het bewind, regerend over zo’n 10 miljoen inwoners. 

Het is het jaar dat na eeuwen gebruik van de Statenvertaling de Nieuwe Vertaling van het Nederlands Bijbelgenootschap uitkomt (16 januari). In de kerk, waarin ik opgroei zal die nooit als kanselbijbel gebruikt worden. Een aantal jaren geleden kwam de Herziene Statenvertaling uit, waar meer ‘verlichte’ orthodoxe gemeenten wel hun vertrouwen aan schonken.

 In februari doen Chinese troepen in Korea een aanval op de commandopost van het Nederlands Detachement bij Hoengsong. Vijftien soldaten, onder wie commandant Den Ouden sneuvelen. In maart wordt ons land getroffen door twee aardbevingen. In Rotterdam arriveren de eerste Ambonezen en op 29 maart wordt het echtpaar Rosenberg door een federale rechtbank ter dood veroordeeld wegens spionage.

In april vindt de oprichting plaats van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal door Frankrijk, West-Duitsland, België, Italië, Nederland en Luxemburg. In mei worden tientallen mensen in ons land besmet met het pokkenvirus, vooral Tilburg wordt hard getroffen : 51 besmettingen van wie er twee overlijden. de stad wordt geïsoleerd, zelfs de treinen stoppen er niet en de hele stad wordt opnieuw gevaccineerd.

In juni wordt paus Pius X zalig verklaard, in Jeruzalem vindt een aanslag plaats op koning Abdoelah van Jordanië en zijn kleinzoon Hoessein, die de aanslag overleeft in tegenstelling tot zijn grootvader. In september is Coevorden de eerste gemeente die op aardgas wordt aangesloten en in oktober vindt de eerste Nederlandse televisie-uitzending plaats. In Engeland verschijnen de eerste zebrapaden in het straatbeeld.  

Oudere Friezen zullen zich 16 november va dat jaar nog herinneren. Op het Zaailand in Leeuwarden raakt de politie slaags met demonstranten, journalisten en nieuwsgierigen voor het gerechtsgebouw. De politie hanteert daarbij knuppels en waterkanonnen. De veearts Van der Burg moest voorkomen voor een verkeersovertreding en wilde zich zelf in het Fries verdedigen. Kantonrechter mr. Wolthers wilde dat niet toestaan. Van der Burg kreeg van alle kanten steun, onder wie de dichter Fedde Schurer, hoofdredacteur van de Heerenveense koerier en het Statenlid Tsjebbe de Jong. Dezen werden gedagvaard. En dat werd een voorlopig hoogte of dieptepunt in de taalstrijd: de veldslag met de geknuppelde hermandad. In Fries Kneppelfreed (Knuppelvrijdag). Schurer en De Jong werden veroordeeld tot boetes en gevangenisstraf. Na afloop van het proces wederom charges. Er kwamen Kamervragen, de landelijke politiek bemoeide zich er mee. Schurer ging met Abel Herzberg als advocaat in beroep, maar tevergeefs. 

gedenksteen_kneppelfreed_gedicht_fedde_schurer      Gedenksteen met gedicht van Fedde Schurer

In de kleine wereld van ons dorp vliegt een steen door de ruiten bij een bewoner van de Dahliastraat, werk van vier spelende kinderen. Welk kind en welke vader mag betalen? De politie zoekt het uit. Kom daar nu eens om! Blijkbaar mocht je toen niet zonder verlichting je auto parkeren, want een automobilist wordt daarvoor bekeurd. Worden er nu nog wel eens dronken wandelaars bekeurd? Toen wel.

Ouders worden gemaand hun kinderen onder toezicht te houden, want er vinden nog al wat aanrandingen plaats “en wat daaronder wordt verstaan”, aldus het Nieuwblad van Huizen. Er wordt een geval gemeld uit de Crailose bossen “waar een man, met zelfs geen schoenveter aan een 14-jarig meisje heeft lastig gevallen”. ‘De onverlaat” is dankzij het Blaricummer meisje opgespoord. En hij heeft bekend. Onder de titel ‘Teken des tijds’ vermeldt het krantje dat de politie de ouders van twee meisjes waarschuwde dat deze kinderen zich zonder toezicht ophielden in de bossen. Ik vraag me af of ik door die zelfde politie thuis ben gebracht? Ik kon namelijk amper lopen of ik ontsnapte aan onze tuin en ging aan de wandel en kwam terecht bij het huis van grootouders, waar ik geboren ben. Ik heb het een aantal jaren terug nagemeten. De afstand is precies een kilometer. M’n hele leven lang heb ik heel goed de weg kunnen vinden. Ik was m’n eigen Tom Tom. Eenmaal ergens geweest kon ik het een volgende keer blindelings de route er naar toe lopend, fietsend, met de auto vinden. Een Tom Tom is overigens wel erg gemakkelijk, zeker nu mijn geheugen aan slijtage onderhevig is.

In de week van mijn verjaardag kun je volgende gevonden voorwerpen aantreffen: Een benzinetankdop, rijwiel, autoped, hoofddoek, hond, postduif, houten hamer en bijl, ceintuur, zakmes, rol autonummers en een vulpen. Hoe kun je een fiets kwijtraken? Hoofddoeken werden nog vaak gedragen door de autochtone vrouw wel te verstaan. Wat is een rol autonummers en waartoe bestemd?

De Zweedse dichter Par Fabian Lagerkvist ontvangt de Nobelprijs voor literatuur.                                          Simon Vestdijk komt met drie romans: Ivoren wachters, De vijf roeiers en De dokter en het lichte meisje. Hij schrijft sneller dan God kan lezen wordt van hem gezegd en dat dan ook nog met een loeiende stofzuiger als ‘achtergrondmuziek’! Maria Dermout debuteert met Nog pas gisteren.

220px-lagerkvist   Lagerkvist.           arcen_voormalig_stadhuis_in_straatzicht_foto2_2010-06-21_17-29

Arcen-voormalig gemeentehuis- Kropholler.

240px-henrymoore_recliningfigure_1951                          240px-kmm_permeke_01

Reclining Figure – Henry Moore (Cambridge)              Niobe, Constant Permeke -Kröller-Müler.

 

 

 

Plaatsnamen in gedichten – Epe – Hans Andreus

De Leegte

De Leegte heet een keurige                                                                                                                                  nieuwbouwstraat in Epe:

wat blokken lage huisjes;                                                                                                                               de fatsoenlijke achterkanten                                                                                                                                                met tuintje en schuur                                                                                                                                     van weer andere lage huizen,                                                                                                                       een blokje iets hogere flats                                                                                                                           en hier en daar nog een stuk bouwgrond.

Maar dan heb je dan je leven                                                                                                                               lang over geschreven,                                                                                                                                            de leegte,

en bouwen ze er een keurige                                                                                                                               nieuwbouwstraat van                                                                                                                                     in Epe                                                                                                                                                                          (Gld.).

Hans Andreus is een pseudoniem van Johan Wilhelm van der Zant, die op 21 februari 1926 in Amsterdam wordt geboren en op 9 juni 1977 in Putten overlijdt. Zijn ouders scheiden als hij drie jaar oud is. Hij leeft in hevige conflicten met zijn stiefvader en onder pressie van NSB-leden van zijn familie verlaat hij vroegtijdig de HBS en meldt hij zich in 1943 aan als oostfrontstrijder bij het Vrijwilligerslegioen Nederland, dat later dat jaar  opgaat in de Waffen- SS. (Zonder medeweten van zijn ouders en hun toestemming) Bij de keuring wil hij zich toch afmelden, het wordt hem belet en komt uiteindelijk aan het front in Estland, raakt gewond en wordt door bemiddeling van zijn ouders in april ’44 uit de krijgsdienst ontslagen. In 1946 debuteert hij als dichter, sluit zich aan bij de Vijftigers, van wie hij Lucebert al uit zijn jeugd kent. Hij trekt in 1951 met Simon Vinkenoog naar Parijs, waar hij vriendschap sluit met Hugo Claus. Hij krijgt een relatie met Odile en vertrekt met haar naar Italië. In 1953 vestigen zij zich in Rome. Op Elba tijdens een vakantie geraakt hij in een ernstige psychische crisis wat leidt tot agressie, opname in Nederland en verbreking van zijn relatie. Hij trouwt daarna tweemaal en met zijn tweede vrouw belandt hij op de Veluwe en sterft uiteindelijk aan botkanker in Putten. Daarvoor kende hij wederom een diepe geestelijke inzinking. Tot 1995 lag hij begraven in Putten. Hij werd herbegraven op het Amsterdamse Zorgvlied.

Epe kende hij als bewoner van de Veluwe. Epe is het hoofddorp in de gelijknamige gemeente, Noord-West Veluwe. Grafheuvels in de omgeving wijzen op oeroude bewoning. De naam is wellicht afgeleid van een voor-Germaans woord :’apa’, hetgeen waterloop betekent. In tegenstelling tot de andere dorpen op de Veluwe kent de oorspronkelijke Hervormde Kerk een meer vrijzinnig karakter. Bekende inwoner is Marc Overmars, technisch directeur van Ajax en liefhebber van antiek en zeer betrokken bij het wel en wee van het dorp. De huidige trainer van Go Ahead Eagles is in het dorp geboren, evenals baanwielrenner Teun Mulder en de schrijfster Aya Zikken. Door het dorp loopt de N794 die in het hart Hoofdstraat heet en overgaat in de Heerderweg , daar begint de aftakking Dellenweg. Iets meer oostelijker bevindt zich inderdaad De Leegte, vijftiger/zestiger jaren huizen. 

unknown-2    v1

 

Ik kom graag op de Veluwe, ben in alle plaatsen wel eens en vaak meerdere keren geweest. De liefde voor de Vale Ouwe is begonnen op mijn dertiende, toen ik met de Knapenvereniging Spreuken 22: 6 mijn eerste vakantieweek beleefde. Op een zaterdag verzamelden zich een grote groep jongens van 13 t/m 16 jaar bij Het Visnet, kerk-en verenigingsgebouw ineen, en fietsten we Huizen naar een kampeerboerderij op de Veluwe. Een lange sliert, begeleid door de leiders van de vijf afdelingen, waarin de vereniging was opgedeeld. Onze koffers werden met een vrachtwagen vervoerd. Een van de leiders had een tas bij zich met reparatiemateriaal. Altijd was er onderweg wel eens een lekke band of ander malheur. Eenmaal trof de pech een onzer al een  kilometer buiten het dorp, nog voor Blaricum, op de Huizer Hoogte. Ik herinner me ook nog goed een stop midden in de polder Arkerheem, tussen Bunschoten en Nijkerk. Zo’n fietstocht had voor mij iets bevrijdens : weg uit de verstikking van thuis, weg uit de beslotenheid van het dorp, samen met andere jongens, mijn voorkeur voor eigen geslacht was al voelbaar geworden, maar werd verstaan als ‘het erge’, moest bestreden worden en verborgen blijven. maar in zo’n week kon ik omgaan  met seksegenoten in allerlei soorten en er van genieten, heimelijk mijn fantasieën voeden. ‘Het erge’ zelf voltrok zich niet, dat moest dat erge blijven en dus te vermijden. Het was intensivering van verlangen en dat was genoeg. Het decor was elk jaar de Veluwe, een Gooi op grotere schaal: bos, wei, hei, oude boerderijen, traditionele dorpen. Iedere keer dat ik op de Veluwe ben, roept dat die verwachting en verlangen van mijn pubertijd wakker. De vervulling is dat verlangen zelf. Het is mystiek en mythisch tegelijk. Dat brengt me bij Henk Vreekamp, die als Veluws kind al zich mythisch verbonden voelde met dat ook wel genoemde ‘bijstere’ land. Als theoloog ging hij systematisch nadenken wat het Woord van buiten ( in tijd, in taal, in herkomst) betekent voor het verstaan van je eigen grond, cultuur, herkomst, taal. Hij schreef er boeken over. Hij was geboren in Hoevelaken (14 december 1943), werd predikant in Oosterwolde (1971-1976), daarna tot 1984 in Epe. Tot 2002 was in dienst van de Raad voor de verhouding van Kerk en Israël. Hij en zijn vrouw, de eerste die tot Zakenvrouw van het Jaar werd uitgeroepen, in 1990, bleven in Epe wonen. Op 29  februari 2016 kwam Vreekamp om bij een even afschuwelijk als tragisch ongeval. Hij liep op een trottoir, een automobilist verloor de macht over het stuur, schoot het trottoir op en plette Vreekamp tegen een pand. Zijn vrouw overleed een paar jaar later.

img_1603    henk-vreekamp

Fietspech in Bunschoterpolder                               Henk Vreekamp

De wereld van 26 mei – 1950

Ik ben een jaar oud als wij verhuizen naar de Taanderstraat, hartje oude dorp. Mijn grootvader van vaders kant, naar wie ik vernoemd ben heeft aan de 17e eeuwse boerderij een huisje laten bouwen, waar wij in kunnen. We hebben zelfs een tuin, met een grasveld, waarop mijn moeder lakens laat bleken, een kleine groentetuin en achterin bouwt vader een kippenhok. Hier wonen we een jaar of tien. Op mijn eerste verjaardag was het ook al niet zo warm met een gemiddelde temperatuur van 13 graden en heel weinig zon.

img_1619

Het Nieuwsblad van Huizen meldt dat twee kalveren de haven in sprongen. Een visser uit Lemmer redt ze er uit. In de vacature van ds. Van Sliedrecht, die mij het jaar daarover op 10 juli gedoopt heeft, heeft de Hervormde kerkenraad ds. J.C.Stelwagen uit Wezep beroepen. Hij is uiteindelijk niet gekomen. Huizen werd het Mekka van de Gereformeerde Bond genoemd. Een bolwerk dus. Dat kan voor beroepen predikanten aantrekkelijk zijn, maar voor anderen juist wat gast in boezemen. Zelfvertrouwen is niet alleen voor voetballers maar ook voor predikanten een groot goed. Maar de laatsten verpakken dat in het vromere, doch ook vagere ‘roeping’. Een aardige anekdote die nog al de ronde deed in zwaardere kringen: ‘ aan het jongetje op school, wiens vader een beroep had ontvangen, werd gevraagd wat de uitkomst zou kunnen zijn.Het joch:” vader worstelt nog, moeder is de koffers al aan het pakken”!  In Huizen was het de gewoonte dat als de eigen dominee voor een beroep had bedankt, de gemeente na de zegen ‘spontaan’ de psalm zong: Dat ‘s Heren zegen op U daal, zijn gunst uit Sion U bestraal. Hij schiep ‘t heelal Zijn Naam ter eer. Loof, loof dan aller Heren Heer (134: 3 Oude Berijming). De dominee behoorde dan verrast en geroerd te reageren. In mijn jeugd stond ds. J. den Besten in Huizen en die kreeg beroep na beroep en bedankte even zovele keren. En steeds weer zette de organist in voor dat ‘Daaltje’. Er ging een zucht van verluchting bij velen toen hij eindelijk een beroep aannam, naar Ede. Ook al zo’m bolwerk in het orthodoxe deel van de Hervormde Kerk.

Gevonden voorwerpen: drie verschillende vulpennen, jongensjas, beurse, windjack, sleutel, kinderbril, hond, postduif no.11-50-118950, jo-jo, een dameshandschoen, mantel, ceintuur, verpleegstersschort en nog een dameshandschoen. Dat verpleegstersschort: waar zou die verloren geraakt zijn en hoe? 

 

Voor de Nederlandse staat begint het jaar goed: in het kader van de herstelbetalingen door Duitsland ontvangt het ruim 30.000 kg goud. In Vietnam breken onrustige tijden aan: de Vietminh onder leiding van Hò Chi Minh start een groot offensief tegen de Franse troepen. De V.S. neem de productie van de waterstofbom ter hand. En eind februari bezet kapitein Westerling met een legertje voornamelijk Molukkers het militair hoofdkwartier van Indonesië, maar zonder succes. In april wordt op Ambon de Republik Maluku Selatan (RMS) uitgeroepen en opent DAF een fabriek in Eindhoven. Mijn vader verdient de kost als vrachtwagenchauffeur in dienst van een bouwmaterialenhandel, ook Vos geheten, maar volgens mij rijdt hij in een Hanomag. Transjordanië annexeert de Westelijke Jordaanoever, waarbij de daar wonende Palestijnen de Jordaanse nationaliteit verwerven. Twintig dagen voor mijn verjaardag wordt in Silkeborg een veenlijk gevonden, dat de ‘man van Tolund’ wordt genoemd. In het Museum Silkeborg ligt deze man van circa 350 v. Chr.in een vitrine te kijk. De man was opgehangen, waarschijnlijk als offer voor de goden en zo’n 30-40 jaar oud. Voor een VPRO-radioprogramma over veenlijken ben ik eens afgereisd naar Silkeborg, een verder saai stadje, met wat winkels, een hotel en een kleine dierentuin. In het Drents Museum bewaren wij ons eigen veenlijk: het meisje van Yde.

266px-tollundmanden_i_silkeborgmuseet

 

Een maand na mijn eerste verjaardag begint de Koreaanse oorlog, met de inval van Noord-Korea in Zuid-Korea. Vrij spoedig mengt ook ons land zich in de oorlog met het sturen van de torpedobootjager Hr Ms Evertsen naar de Koreaanse wateren. Later in het conflict vertrekt ook een jongeman uit Obdam naar het Verre Oosten. Hij is de vader van een vriend.  Komt heelhuids terug, maar houdt zijn leven lang last van nachtmerries. Tien jaar na zijn dood maken Sjaak Vlaming, zijn zoon en ik een radiodocu over hem. We reizen ook naar Zuid-Korea. Staan voor de demarcatielijn met Noord-Korea. Bezoeken het graf van een vriend van Vlaming in Pusan en al reconstruerend, ook middels gesprekken in Nederland met overlevenden komen we tot de conclusie dat Vlaming per ongeluk zijn beste maat op een van die gruwelijke gevechtsheuvels heeft neergeschoten.

In juli neemt de drooglegging van oostelijk Flevoland een aanvang en wordt Boudewijn koning van België. Zijn overlijden herinner ik me nog zeer goed. Met mijn toenmalige vriend Govert was ik begonnen aan radioreis in het voetspoor van Belcampo. We logeerden de eerste nacht in het Ardense dorp Celle, bij namen. ‘s Ochtends zette ik de tv aan en direct vielen we in het nieuws dat Boudewijn inzien buitenverblijf in het Spaanse Motril was overleden: 31 juli 1993. Op 23 augustus raast een tornado over ons land, die vooral schade één zwaargewonde veroorzaakt op de Veluwe.

260px-windhoos_op_de_veluwe_bestanddeelnr_904-1487

 

In november roept paus Pius XII het dogma van Maris’s Tenhemelopneming uit en verovert het Indonesische leger Ambon, waarop de RMS-strijd wordt voortgezet op Ceram. In december gaat Abe Lenstra niet in op aanbod van ACF Fiorentina en zo blijft de virtuoze Fries op onze velden te bewonderen. Ooit heb ik zijn vele malen opgelapte voetbalschoenen in handen gehad. Ik was voor een reportage op bezoek bij Jopie Huisman in Workum, die op dat moment bezig was de fameuze kicks op doek te vereeuwigen terwille van het museum van FC.Heerenveen. Ook was ik bij de fantastische toneel-en muziekspektakel in het stadion over ‘us Abe’, geregisseerd door Jos Thie.

unknown     unknown-1

De Nobelprijs voor literatuur gaat dit jaar naar Bertrand Russel.

De wereld van 26 mei – 1949

Op 26 mei hoop ik 70 jaar te worden. Vandaar een nieuwe rubriek, die zich focust op opmerkelijke zaken, gebeurtenissen e.d. in de wereld om die dag heen. 

Ik werd om zeven uur s’ochtends geboren op een ijskoude hemelvaartsdag op de Eemnesserweg 32 in Huizen, waar mijn ouders tijdelijk inwoonden bij mijn grootouders van moeders kant.

img_1628  Bij mijn moeder op schoot, rechts tante Annie

Op deze dag begon in Chippenham in Wiltshire ook het leven van de huidige Labourleider, Jeremy Corbyn. Mijn vader was vrachtwagenchauffeur, zijn vader elektrotechnicus; mijn moeder huisvrouw, de zijne lerares wiskunde.Mijn ouders waren conservatieve protestanten, de zijne republikeinse vredesactivisten. Corbyn is geheelonthouder; ik ben dat tot op heden geheel niet, ofschoon  de mate van ‘spirituele’ consumptie behoorlijk gedaald is, kortom ik kan er niet zo goed meer tegen. Corbyn is ook nog vegetariër en ik ben hooguit een flexetarier. Hij is supporter van Arsenal en ik van Ajax, zoals bekend. Gerrit Keizer van Ajax keepte ooit ook voor Arsenal en Marc Overmars speelde voor beide clubs.

Terwijl ik langzaam toegroei naar een ‘coming out’ brengt RCA op 10 januari de eerste single uit en verschijnt het eerste Nederlandse cryptogram in De Groene Amsterdammer.          Platen draai ik niet meer. Mijn verhuizing naar Naarden vroeg om drastisch opruimen en besloot ik dat pick up en grammofoonplaten bij de slachtoffers behoorde. Aan het cryptogram wijd ik nog ieder weekend enige uren. Die van de NRC en soms ook Volkskrant. Zelden die van De Groene, veruit de moeilijkste. In februari komt voor het eerst de Knesseth bijeen en een Amerikaanse B-50 bommenwerper maakt de eerste non-stopvlucht rond de wereld. Het is dan maart en ik groei lekker door, veilig in de moederschoot. In de zelfde maand verschijnt het eerste nummer van Paris Match. Het moet voor mij nog steeds een eerste keer worden dit blad tot mij te nemen. In april wordt het Noord- Atlantisch Verdrag getekend – door 12 landen – de start van de NAVO. Nu 70 jaar later staat dit bondgenootschap onder spanning vanwege de afstand die Trump steeds meer lijkt te nemen tot Europa. Zijn eis dat Europese landen meer moeten bijdragen, lijkt overigens reëel, zacht uitgedrukt. De maand waarin ik geboren word begint met een tragedie. Op 4 mei stort een vliegtuig met het elftal van Torino neer. Vlak voor de landing in Turijn na een vriendschappelijke wedstrijd tegen Benfica in Lissabon vindt het toestel en haar inzittenden (op twee na) haar einde in stromende regen en dichte mist tegen een heuvel bij de basiliek van Superga, ten oosten van de stad van Fiat. Ik ben verzot op Italië, maar gek genoeg heeft het Italiaanse voetbal me nooit zo getrokken. Een lichte voorkeur voor Juventus en ik kon van A.C.Milan genieten in de periode dat Van Basten, Rijkaard en Gullit er schitterden. Op 5 mei wordt de Raad van Europa opgericht; zes dagen later wordt Israël toegelaten tot de Verenigde Naties. In Israël ben ik zeker zes keer geweest. de laatste keer al weer lang gelden, nog voor de eerste Intifada. Ik voelde me er thuis, voelde ook de spanningen. Het is doodzonde dat nog immer geen oplossing gerealiseerd is voor een vreedzaam samenwonen met de Palestijnen. Gun elkaar een eigen bestaan en bouw vandaar aan een samenwerking die zowel economisch als politiek vruchtbaar kan zijn in een harde en verwarrende Arabische wereld. Veertien dagen voor mijn geboorte heft de Sovjet Unie de blokkade van Berlijn op en drie dagen voor mijn levensbegin vindt de oprichting plaats van de Bondsrepubliek Duitsland.

Ik ben amper een maand oud of een KLM-toestel verongelukt bij Bari, de Italiaanse stad waar de resten van Sint-Nicolaas rusten. Een maand later verongelukt wederom een KLM-toestel, nu bij Bombay. Veel vliegtuigrampen rond mijn geboorte. Zou ik daarom nog steeds niet van vliegen houden? Belangrijk voor ons land is het begin van de Ronde Tafel Conferentie over de soevereiniteitsoverdracht aan Indonesië. De zgn. politionele acties gaan nog ‘gewoon’ door. Onder de Nederlandse troepen bevindt zich een broer van mijn moeder, die in mijn geboortejaar overlijdt in een zwemvijver. Mijn grootouders kregen een zakelijk bericht er van en een fotootje van zijn begrafenis. Nooit hebben zij het graf van hun oudste zoon kunnen bezoeken. Geen enkel familielid heeft dat gedaan. Ik hou niet van het begrip ‘bucketlist’, maar eigenlijk wordt het tijd dat ik eens ga en mij verdiep in de omstandigheden van en de aanleiding tot zijn dood. Zijn naam komt voor in een boek van Hylke Speerstra over Friese Indië-strijders (Klompen in de dessa) en daaruit valt op te maken dat het echt om een verdrinking ging. Enfin op 27 december tekenen koningin Juliana en vicepresident Hatta in Amsterdam het onafhankelijkheidsverdrag. In de lezenswaardige biografie van Cees Fasseur lees ik dat m.n. Gerbrandy zich vanaf het begin hevig heeft verzet tegen het ontstaan van een zelfstandige republiek.

Tot slot William Faulkner ontvangt de Nobelprijs voor Literatuur en op 26 mei wordt ook Hank Williams jr. geboren.

fiat_g-212_i-elce_tragedia_superga                220px-flag_of_nato-svg

Vliegramp Superga                                                       NAVO-embleem

266px-b29-maxwell-750pix          220px-berlinerblockadeluftwege

B-50 – bommenwerper                                          Verdeling Duitsland en Berlijn-blokkade

Het plaatselijk sufferdje, het Nieuwsblad voor Huizen, meldt dat Harmonieorkest Prinses Irene een concours won in Baarn. Dat orkest is een samenvoeging van orkesten, waarvan de oudste al eind negentiende eeuw werd opgericht. De fusie vond plaats in augustus 1945 onder de huidige naam. 

img_3572

Er waren toen veel eerlijke vinders.

Witte boorden werden toen nog los gedragen door meer mannen dan alleen priesters. Roomsen waren er in ons dorp niet veel. Mij verbaast het badkostuum. Zwembad Sijsjesberg bestond nog niet en het was toen veel te koud om te zwemmen, waar dan ook. Een guldensbond lijkt een soort cheque te zijn.

De krant vermeldt ook de aankoop van grond van K.Vos. Dat moet ome Klaas zijn, oudste broer van mijn vader. Hij kocht het van de Erfgooiersvereniging (Stad en Lande van Gooiland) ten zuiden van de gasfabriek. De gasfabriek stond aan de Havenstraat. Mijn opa van moeders kant ( zie fotootje aan het begin) werkte daar. Ome Klaas bouwde op die grond zijn boerderij en in mijn jeugd betrokken wij van hem dagelijks een kan verse melk.

 

 

 

 

Plaatsnamen in gedichten – 6 – Stadskanaal – Christiaan Terpstra

 

Christiaan Terpstra
Stadskanaal

Tien mijlen lang is deze vaart,
recht als een lineaal -
een kras in de toeristenkaart:
de schram van Stadskanaal.
Zoals de Styx door Hades stroomt
ligt hier provinciaal,
in afval en in alg verdroomd
de vaart van Stadskanaal.
Zij heeft geen eind en geen begin;
ze ligt er grauw en vaal
tussen de zware iepen in:
Een bord zegt: STADSKANAAL
Zelfs voor een droom is nog te lang,
te ééndimensionaal,
de monotone trieste zang
van ‘t eindloos Stadskanaal,
waarin zelfs ‘t water ligt gestremd
langs berm en steigerpaal…
Nooit maakte iets mij zo beklemd
en droef als Stadskanaal,
al stralen winkels neonlicht
- dat doen ze allemaal,
tot aan het eind van ‘t vergezicht,
langs ‘t stenen Stadskanaal.
Alles is kleurloos, recht en hard,
berekend en banaal
- raakte er ooit een ziel verward
op straat in Stadskanaal?
Tien mijlen straat, tien mijl trottoir,
betegeld en royaal;
daar schuifelt dan de Drentenaar
- het schuifelt allemaal
langs winkel, sluis en kerk en kroeg,
langs dans- en clublokaal,
op tien mijl tegels, nèt genoeg,
nèt langs het Stadskanaal.
De meisjes zijn gepermanent
- dat zijn ze allemaal
van ‘t eerst begin tot ‘t laatste end
der Styx van Stadskanaal.
Ze kijken strak en hard en dom,
en gillen rare taal,
en kijken naar de jongens om
- dat wordt een nieuw verhaal,
want wie hier van zijn jeugd al zat
vindt alles heel normaal,
en wou dat hij zo’n meisje had
van straat, uit Stadskanaal…
[Uit Elfstedentocht]

Een lang gedicht als dat lange Stadskanaal zelf. Ik heb het overgenomen van de site Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse letterkunde. De manier waarop deze Groningse stad getypeerd wordt, doet denken aan zoals Peter Middendorp over zijn geboortestad Emmen schrijft. Het gedicht doet modern aan. Toch is de dichter al in in 1895 geboren ( 8 april) en overleed hij op 1 februari 1971. En zijn naam is een pseudoniem. Zijn eigenlijke naam: Jan Christiaan Marius Kruizinga. En hij is ook geen Stadskanaler, want hij werd geboren in Den Helder en overleed in Vriezenveen. Hij publiceerde een viertal dichtbundels en verder is er weinig van hem bekend.

Stadskanaal kent nu zo’n 20.000 inwoners en is ontstaan als veenkolonie en als lintdorp gebouwd langs het gelijknamige kanaal. In 1765 nemen de bestuurders van Groningen -stad het initiatief tot het graven van het kanaal en in 1805 was men al gevorderd tot waar nu de watertoren staat en in 1856 werd Ter Apel bereikt. Het lintdorp kreeg een lengte van 16 kilometer, met naast menselijke bewoning onderdak voor twee aardappelmeelfabrieken, waaronder die van de beroemde firma W.A.Scholten. Ook ware er scheepswerven gevestigd. Na W.O.II kwam Philips naar het dorp en op hun last een schouwburg en een bibliotheek. Philips had ook een eigen vliegveld, bij Vledderveen, thans in gebruik voor ultralichte vliegtuigen. Sinds 2006 is Philips definitief weg als werkgever. 

Terpstra werd dus niet in Stadskanaal geboren, maar het lintdorp bracht wel een andere dichter voort: Herman Poort, die als journalist een belangrijke rol speelde in de beweging van De Ploeg. Ook de wieg van Cornelis Dopper (1870-1939), componist en tweede dirigent van het Concertgebouworkest onder Mengelberg, stond in Stadskanaal. De plaats herdenkt hem met een plaquette en een standbeeld. Een nichtje van Dopper trouwde met de slager Jan Dusseljee. Hun zoon Elso zocht het avontuur als ontdekkingsreiziger van Frans-Equatoriaal -Afrika, streed tegen kannibalisme en slavenhandel, werd Belg en begon een handelspost en eindigde zijn leven als directeur van een voorloper van Unilever. Stadskanaal bracht een aantal voetballers voort die in het Noorden regionale furore maakten, bij FC Groningen, Veendam of FC.Emmen. En ook de bekende schaakjournalist en commentator bij grote toernooien, Lex Jongsma (1938-2013), ooit zelf jeugdkampioen van ons land. De moordenaar van Jean-Louis Pisuisse en diens vrouw Jenny Gilliams was ook een Stadskanaler. Deze Tsjakko Kuiper werd op 22 december 1898 in Groningen geboren en ontpopte zich als zanger, die zelfs optrad met Jo Vincent. Op 1 augustus 1927 trad hij in dienst van Jean-Louis Pisuisse. Hij zong samen met diens vrouw en begon met haar een verhouding, tot woede van de beroemde cabaretier. Na en maand werd Kuiper al ontslagen, maar de verhouding duurde voort tot november van dat jaar, toen Gilliams definitief voor man koos. Uit woede kocht hij een Duitse leegrevolver en schoot bij het Rembrandtmonument op zijn ex-minnares. Pisuisse wierp zich voor haar, werd ook beschoten en daarna pleegde Kuiper zelfmoord.  De moeder van Kuiper liet haar zoon in 1928 van de Nieuwe Ooster herbegraven in Stadskanaal.                 Op 27 maart 1879 begon in Stadskanaal het leven van Izaäk Herman Reijnders. Hij zou bekend worden als Opperbevelhebber van Land- en Zeemacht bij het uitbreken van W.O.II in 1939. Maar vanwege een conflict over de te voeren strategie bij de verdediging van ons land, kreeg hij op 5 februari 1940 eervol ontslag en werd opgevolgd door Henri Winkelman. Tot slot – Henk – vlam in de pijp – Wijngaard is ook uit de knaagstad afkomstig, als zoon van een uit Frankrijk gevluchte moeder en een Canadeze geallieerde soldaat.

266px-oosterkadekerk_stadskanaal      220px-gereformeerde_kerk_stadskanaal PKN-kerken

266px-stadskanaal_vanaf_de_watertoren   20160801_grafmonument_tjakko_kuiper Grafmonument Kuiper

260px-cornelis_dopper_door_loek_bos       260px-cornelis_dopper_hendrik-antonius_ter_reegen_stadskanaal

 

Plaatsnamen in gedichten – 5 – Wommels – Jan.van Hattum

Van 1965 tot 1970 zat ik op de Kweekschool voor Onderwijzers Rehoboth in Utrecht. Uit die tijd heb ik in de boekenkast een verzameling gedichten staan onder de titel ‘Dichterkeur’. Dr.W.J. Brandsma is de bloemlezer. Op het schutblad zie ik dat destijds fl. 3,90 kostte en een zelf aangebracht etiketje vermeldt na mijn naam waar ik toen woonde: Valkenaarstraat 37, Huizen (NH). Al bladerend trof mij het gedicht ‘Modern schilderij van het Friese dorp Wommels’ van Jac. van Hattum. 

Modern schilderij van
het Friese dorp Wommels

Over het dorp staat Meinte IV,

de goudbekroonde stamboekstier;

begrensd door vier lijnrechte sloten

ligt Wommels tussen Meintes poten.

 

En verder ligt, naar alle kant,

gegazonneerd, Gods eigen land;

en in die welige landouwen

grazen, gestamboekt, Meintes vrouwen.

 

Minutieus, tot op het uur

der wijzerplaat in miniatuur,

is onder Meinte weergegeven

het dorp met z’n bezadigd leven.

 

Onder die huizen is er één

met een moderne gevelsteen:

‘Hier werd’ springt, goud op grijs, naar voren

‘Van Hattum, de poëet, geboren’.

 

Dan, in de lucht, lazuur en keel,

Het wapen van Hennaarderadeel,

wijl engeltjes ‘t effect verhogen

op flarden wolk de ellebogen.

 

En wijders ligt op het tableau

een kalf, gebonden, op wat stro;

en vechten zwartmetalen roeken

met bloederige moederkoeken.

 

In ’t Fries museum staat ’t paneel

te boek als ‘In Hennaarderadeel’

en wordt uitvoeriger beschreven

in: ’Frieslands rijke schildersleven’.

Een lang gedicht om over te typen, luiaard die ik toch enigszins ben, en dus zoek ik op internet. En daar kom ik op de site van mijn oud-collage VPRO en vriend Ronald van den Boogaard ( bezoek die prachtige site: www.ronaldvandenboogaard.nl). In zijn rubriek ZoekPoëzie behandelt hij dit gedicht n.a.v. de regels in het vierde vers:

‘Hier werd’, springt, goud op grijs, naar voren,                                                                                                                                                             ‘Van Hattum, de poëet, geboren”.

Ronald trekt naar Wommels op zoek naar die gevelsteen en vindt die steen. Hij schrijft: Het huis valt niet erg op en staat aan een brede laan te Wommels in het hart van Friesland.
Onder het linkerluikje, bijna op de grond, is een bordje bevestigd met daarop de tekst dat hier de dichter Jac. van Hattum is geboren.
Je moet het weten, want vanaf de straat is het niet te zien”.

Goud geverfde letters ziet hij niet en voor een gevelsteen zit het op een ongebruikelijke plaats en de tekst is veel prozaïscher: ‘Hier leefde de dichter schrijver Jac. van Hattum, 1900-1913.

Van Hattum – homosexueel, aanvankelijk verhuld en na de oorlog openlijk – werd op 10 februari in het laatste jaar van de 19e eeuw geboren, werd onderwijzer en begon eind twintiger jaren gedichten te schrijven. Hij weigerde lid van de Kultuurkamer te worden en bracht illegale drukwerkjes in eigen beheer uit. Tegen het eind van zijn leven begon hij zich excentrieker te gedragen en droeg een kazuifel, waarmee hij zijn verwantschap met de katholieke eredienst tot uitdrukking bracht. Hij schreef ook korte verhalen, soms sarcastisch van aard en toon.

Wommels was tot 1984 de hoofdplaats van Hennaarderadeel. Daarna vormde het samen met Baarderadeel de gemeente Littenseradeel. Op 1 januari 2018 werd deze gemeente in drieën gesplitst, waarbij Wommels toegevoegd werd aan Sudwest-Fryslan. Wommels was eeuwen een centrum van de kaashandel van de zgn. Greidhoek (Greide is grasland op klei). In een voormalig kaaspakhuis is een aardig museum gevestigd. Beroemd, zeker in Friesland, is Wommels vanwege de Freulepartij, de belangrijkste kaatswedstrijd voor jongens van 14-16 jaar. Het was freule Clara de Vos van Steenwijk (Zwolle, 1869 -Vancouver, 1960) die in 1903 deze wedstrijd voor jongensparturen voor alle afdelingen van de Koninklijke Nederlandse Kaatsbond in het leven riep en een fors bedrag beschikbaar stelde. Dat wordt gebruikt voor de echte prijzen: horloge. De winnende partuur van drie jongens krijgen elk een gouden horloge. De moeder van de freule is een dochter van de toenmalige grietman van Hennaarderadeel en de band met Wommels wordt inniger wanneer zij een paar jaar bij haar neef mr.Wiarda Willem Hopperus Buma woont. Hij is burgemeester van de gemeente. Behalve het initiatief tot de kaatspartij organiseert ze elk jaar een kinderfeest met een goochelaar en met Sinterklaas krijgen alle gezinnen die het moeilijk hebben één gulden per kind. En in 1901 laat ze een aantal woningen vervangen, die er nog steeds staan. De naar haar genoemde partij wordt elke eerste of tweede woensdag van augustus gespeeld. Ik ben er zelf eenmaal geweest. Het was een zonovergoten dag, de sfeer was als op een Engelse dorpsbraderie, met een vrolijke harmonieorkest, diverse kraampjes voor drankjes en hapjes en geen enkele wanklank.  Wie meer wil weten: zie www.defreulepartij.nl

jactwaalf  jacelf foto’s van Ronald van den Boogaard

jacob_van_hattum  freuleclaradevosvansteenwijk