Category Archives: geschiedenis

Grebbeliniepad – deel 1 – Ochten – Kesteren – Nederrijn

Wandelen over het spoor van wat in de gids een ‘verborgen linie’ wordt genoemd. Omdat de restanten er van in het groen verborgen liggen. De Grebbelinie is een van de drie grote Nederlandse waterlinies, samen met de Nieuwe Waterlinie en de Stelling van Amsterdam. Zij moesten het rijkste en machtigste deel van ons land beschermen tegen mogelijk opduikende vijanden. De Gelderse Vallei tussen de stuwwallen van de Utrechtse Heuvelrug en de Veluwe kon gebruikt worden om het water van de Nederrijn bij aanvallen in te laten. Begin 18e eeuw werden de plannen daarvoor gemaakt, maar werd ontdekt dat het water van de rivier in de zomer te laag stond om effectief te kunnen gebruiken. Het Pannerdens Kanaal werd gegraven (1701-1709) en het waterpeil steeg dusdanig dat met de linie begonnen kon worden. Haast was geboden, want Franse legers naderden in het kader van de Oostenrijkse Successieoorlog. In 1745 werd het eerste werk  uitgevoerd: een lindedijk tussen de Slaperdijk bij Veenendaal en de Slaagse Dijk ten noorden van Amersfoort. Vanwege de vrede van 1748 kwam er geen vuurproef. In 1794 kwamen de Fransen opnieuw, de linie werd onder water gezet, maar bevroor, het Britse hulpleger sloeg op de vlucht en de Fransen konden ongehinderd doorstoten. Deze bezetter breidde de linie uit tot in de Neder-Betuwe. In 1809 werd de linie overgedragen aan Waterstaat, zonder dat de uitbreiding af was. Het werd ook niet door waterstaat afgemaakt. Onbeheerd verviel het en werden geruïneerde torens afgebroken. Ondanks opname in de Vestingwet van 1874 werden er geen verbeteringen aangebracht en in 1926 werd de linie zelfs als verdedigingswerk opgeheven. Maar toen sprake was van een te graven Valleikanaal kregen de militairen weer belangstelling, omdat dit kanaal, bedoeld voor waterafvoer , ook zou kunnen dienen als anti-tankgracht. De mobilisatie van 1939 was aanleiding om de oude linie weer in gebruik te nemen. Soldaten kwamen met een schep op hun schouder om loopgraven, schuilplaatsen en commandoposten te graven. Procedures voor onteigenen van grond, vorderen van gebouwen vertraagden de opbouw van de linie. Toen voor ons op 10 mei 1940 de oorlog begon, trokken meer dan 50.000 soldaten naar hun stellingen in de linie, sloten hindernissen, braken woningen in het schootsveld af en de bevolking werd geëvacueerd. In de nacht van 10 op 11 mei begonnen de Duitse beschietingen op de voorposten van de Grebbeberg. Het duurde een hele dag voor de Duitsers de zwakke bezetting tussen Wageningen en Grebbeberg hadden veroverd, ten koste van veertig Nederlandse soldaten. Inmiddels werd ook op andere plekken gevochten. Scherpenzeel hield op 13 mei stand, maar op de Grebbeberg ging het die dag mis. In de nacht van 13 op 14 mei trok ons leger zich terug op de Nieuwe Waterlinie en de uiteindelijke totaal-afloop is bekend. Rhenen, Wageningen en Scherpenzeel lagen in puin. In 1944 namen de Duisters de Grebbelinie op in de Westwall, de tegenpool van de Franse Maginotlinie. Dwangarbeiders en krijgsgevangenen werden door organisatie Todt daartoe ingezet. Tijdens de Slag om Arnhem werdt het gebied tussen Arnhem en Grebbeberg ontruimd; in oktober moesten de inwoners van Wageningen en Bennekom hun woningen verlaten. In de daarop volgende winter volgden inundaties en in het voorjaar van 1945 werd het werk aan wat Pantherstellung genoemd werd voortgezet, nu ook met de inzet van Russische krijgsgevangenen. In maart waren er zeker 12.000 mannen aan het werk. Materiaal werd aangevoerd via de haven van Nijkerk en verder getransporteerd met paard en wagen. De arbeiders moesten het met kruiwagens doen. De geallieerden dreigen in dat voorjaar door te breken bij Arnhem; het zuiden van de linie werd onder water gezet en het schootsveld werd wederom vrijgemaakt: boerderijen gingen in vlammen op, molens en kerktorens werden vernietigd.De bruggen over de Valleikanaal werden opgeblazen. Dan komt in Achterveld een wapenstilstand tot stand om voedseltransporten naar Westen mogelijk te maken. Kort daarop werd de capitulatie getekend.

Ik zet mijn auto bij eethuisje De Veerstoep aan de Waalbanddijk, zuidkant van Ochten. De naam is waarschijnlijk een verbastering van een Germaans woord voor ochtendgloren. De oudste vermelding van het dorp stamt uit de 12e eeuw. Als onderdeel van de Grebbelinie werd hier in 1939 het 44e regiment infanterie gelegerd. Er werd in de meidagen flink slag geleverd en in september 1944 lag het dorp onder geallieerd mortier- vuur, waardoor het dorp voor een groot deel werd verwoest. Op de grens met Kesteren werd in de oorlog al Kamp Overbroek gebouwd voor werklozen en later voor 143 Joden, voordat deze werden afgevoerd naar Westerbork en daarna door dwangarbeiders ter versterking van de Grebbelinie.  Na de oorlog werd het allereerst onderkomen van gezinnen zonder huis en vervolgens voor circa driehonderd voornamelijk Friese arbeiders die werden ingezet voor de wederopbouw van het dorp. Vanaf 1951 tot in de jaren zestig verbleven er Ambonezen. In februari 1995 kwam het dorp en haar toenmalige burgemeester Henk Zomerdijk (what is in the name) in het nieuws vanwege dreigende dijkdoorbraak. Dorp en omgeving werden in ijltempo geëvacueerd.

Ik wandel een paar honderd meter over de dijk met links zicht op het dorp en ga bij een wiel (rechts) linksaf. Dat wiel is het enige restant van een verdedigingswerk, in 1799 aangelegd: een aarden wal met ruimte voor geschut dwars op de Waalbanddijk, die aansloot op het wiel. Ik loop over de Domeinstraat naar beneden tot aan de Liniestraat. De naam verwijst naar de frontlijn, waar het 44e regiment infanterie in loopgraven zich verdedigde. Linksaf de Liniestraat in. Tegen het einde rechtsaf, aan de rand van het ‘nieuwe’ Ochten blijven lopen langs een merkwaardige fontein op een heuveltje in een plantsoen en over 2 viaducten, die van de A15 en die van de Betuwelijn op Kesteren aan.

img_2766      Waal      img_2772    Herinnering aan 1995

img_2773    Ochten

img_2774    Fontein

Ik bereik Kesteren via de Broekdijk, (Kamp Overbroek lag daar in de buurt) en de Hoofdstraat en de spoorwegovergang (lijn Elst-Dordrecht), ik sla links af de Nedereindsestraat in, koop bij een bakker een broodje en dan naar rechts , de weg loopt omhoog naar de hervormde kerk. De naam Kesteren is vermoedelijk een verbastering van het romeinse ‘castra’, legerplaats. Er zijn sporen daarvan gevonden ten westen van het dorp op een stroomrug aan de zuidoever van de Rijn, die de noordgrens oftewel ‘limes’ van het Romeinse Rijk vormde. Door dijkaanleg rond 1300  raakte het gebied beter bewoonbaar en werd landbouw ondanks de zware klei eenvoudiger. Kesteren had ook te lijden van de oorlog. Van de oude kerk bleef alleen de 14e eeuwse toren bewaard. Het interieur kent nog wel een 17e eeuwse preekstoel, koperen lezenaar, doopbekken en kaarsenkroon alsmede enkele 17e eeuwse zerken. Ik kon hem niet bezichtigen. Na de kerk volg ik kilometers de Rijnbandijk tot aan het veerhuis aan de Rijn zelf. Net buiten het dorp stuit ik op een groep scholieren uit Rhenen die in het kader van obesitasbestrijding in speciale t-shirts een aantal uren tot hardlopen ‘gedwongen’ zijn. Vanaf de dijk met prachtig zicht op Rhenen zie ik hier en daar een vierkanten ‘betonnen ‘doos’ liggen. De wandelgids vermeldt dat het hierbij gaat om kazematten die Luitenant-kolonel Kollf, commandant van het 46e Regiment Infanterie heeft laten bouwen met twee gehuurde betonmolens, cement uit Rotterdam en zand met grind uit Arnhem, in totaal 24 kazematten.

img_2776    img_2777

img_2778   img_2779

Waar de Rijnbandijk aansluit op de van links komende Marsdijk ligt boerderij De Spees en het naar deze genoemde verdedigingswerk uit 1799.De twee dijken vormen als het ware een spies, vandaar de naam. Vier betonnen schietopstanden en een kazemat met klimkoker stammen uit WO.II. Op deze plek het standbeeld dat herinnert aan deze stelling. Het heet De Wachter, ontworpen door Gerry van der Velden uit Zoelen en geplaatst in november 2013. Het stelt een robuuste boerenvrouw voor die uitkijkt over de Rijn naar de Grebbeberg. Pas onlangs is hier een herinnering geplaatst aan de eerder genoemde Romeinse legerplaats, in het kader van het pas geopende Limespad. Doorlopend kom ik vrij dicht bij de Nederrijn en vermei me vanaf een bank in prachtige panorama’s. Ik volg de rest van de dijk tot aan de afsteek naar ‘t Veerhuis, al sinds 1800 een geliefde pleisterplaats. Het valt onder Opheusden, dat verder westwaarts aan de dijk ligt. Ik ben er ooit al eens geweest, laat het nu zitten en begeef me vol verwachting naar de eerste bushalte op de Tielsestraat om met een lijndienst weer naar Ochten te kunnen. Helaas de lijn blijkt inmiddels opgeheven. Er schijnt wel een belbus te zijn, maar aangesproken bewoners weten geen bescheid. Dus er zit niets anders op per ‘pedes apostelorum’ de weg terug te gaan.

img_2787   img_2789                        De Wachter                                          Monument Castrum

img_2785    img_2786

Ik wandel de Tielsestraat af tot aan het spoor, steek die over en kom op de Broekdijk, een lang gedeelte dat ik op de heenweg niet heb bewandeld. Aan lantaarnpalen zie ik merkwaardige oranje snoeren. Navraag bij een tuinierende bewoner leert me dat het punten zijn waar de bewoners hun volle vuilniszakken kunnen ophangen. Ik kom weer op het stuk Broekdijk van de heenweg, ga de beide viaducten weer over en wandel naar het centrum van Ochten, waar de kerk staat, met herinneringen aan de oorlog. Intussen wel nog iets gegeten en gedronken in een bakkerij. Als ik bij mijn auto kom heb ik er die dag zeker 18 km opzitten. 

img_2792

img_2793   img_2794

img_2797   img_2796

 

Wandeling door Muiden

We kennen IJmuiden, IJsselmuiden, St.Anna ter Muiden, Genemuiden en Arnemuiden, maar er is maar één Muiden. Met het beroemdste kasteel van ons land, het Muiderslot. Dat slot bezoek ik nu niet. Het gaat me om het stadje zelf. Al in de vroege middeleeuwen vermeldt als ‘Amuthon’. In 953 schenkt keizer Otto I deze locatie als ‘villa Amuda’, met het land er om heen en de tolrechten aan het bisdom Utrecht. ‘Amuda’ betekent ‘monding van de Aa, de vroegere benaming van de Vecht. Twee eeuwen eerder bezat de Utrechts Maartenskerk ( die we als de Dom kennen) visgronden om een al verrezen kerk. In 1122 kreeg Muiden tegelijk met Utrecht stadsrechten. In 1281 krijgt Floris V de stad in handen en gaat het tot het graafschap Holland behoren, terwijl het formeel nog onder de bisschop valt. In hetzelfde jaar dat Floris bij Muiderberg wordt vermoord (1296) had de graaf Muiden nog eens stadsrechten geschonken. Op 9 mei 1567 doet Diederik Sonoy , leider van de Geuzen een aanval op Muiden vanaf de Zuiderzee en weet het stadje met 2500 man in te nemen. Maar niet voor lang, want het Spaanse leger was zeer snel ter plekke om de stad met succes te ontzetten. In het rampjaar 1672 krijgt Muiden weer een aanval te verduren, nu van Franse troepen. Op 19 juni veroveren deze Naarden, maar mede dankzij inundatie van het gebied tussen Muiden en Gorcum komt de vijand niet verder en blijft Muiden vrij. In 1795 is dat anders, dan wordt Muiden door Franse troepen wel ingenomen. In oktober 1811 doet Napoleon op doorreis naar Naarden de stad aan en voegt Muiden en Muiderberg samen tot een gemeente. Op 1 december 1813 bevrijden Pruisische en Russische kozakken het Vechtstadje van de Fransen.

luchtfotos_-_muiden_-_20160985_-_rce   luchtfoto Muiden

Mijn wandeling begint aan de zuidkant van het stadje, waar aan het Vestingplein bij een snackbar, toepasselijk De Loper geheten, ruime parkeergelegenheid te vinden is. Op veel panden zijn bordjes met historische informatie aangebracht. De eerste op een hoekhuis aan het begin van de Naarderstraat. Dit pand wordt in de 17e eeuw vermeld als herberg ‘De Jonge Prins’. ‘De Oude Prins’ stond aan de andere kant van de stad. In 1689 komt het in handen van de RK parochie, die het in 1709 verkocht. Het kreeg de naam ‘Het Naarder Veerhuis’, maar er was al een veerhuis aan de overkant. Lang verhaal kort: in 1715 werd dit het officiële veerhuis en fungeerde als zodanig tot 1895. Tot die tijd vond het vervoer tussen Muiden en Naarden plaats over de trekvaart. Halverwege de 19e eeuw werd een weg langs de vaart aangelegd en langzaam verloor de veerdienst haar functie. Rond 1900 veranderde de naam in ‘Het Amsterdamse koffiehuis’. In 1927 kwam rijksweg A1 gereed en liep het meeste verkeer niet meer door Muiden en dat betekende het einde van het koffiehuis. Nu is er dus de snackbar!

img_3782 Zie boven

De Naarderstraat verder in en na een twintigtal meters links een kapsalon in een pand uit 1652. Het was burgemeesterswoning en van een chirurgen; in 1702 gesloopt en van de grond weer helemaal opgebouwd om dienst te doen als smederij, waarschijnlijk de oudste van ons land. Vanaf 1850 is de smederij in handen van de oorspronkelijk Friese familie Melis, tot 1997. De laatste smid was Jan Melis. Ik herinner me hem nog goed, in mijn jeugd nog immer paarden aan het beslaan, wat hij het liefste deed. Zijn spreuk: ‘Zolang er paarden bestaan, zal ik er hoefijzers onder slaan’ heeft de kapsalon aan het pand gelaten. De kapsalon is er sinds 2008 en heeft nog meer memorabilia bewaard. Na de oorlog was er ook veel werk voor carosseriebedrijf Broshuis, wiens bordje je aantrof menige vrachtwagen. Dat bedrijf staat nu in Kampen.

img_3784    img_3788  Naarderstraat                                                             Voormalige smederij

unknown          image010_0019                                           Smederij in 1912                         Jan Melis aan het werk

De voormalige smederij ligt op de hoek met de Kloosterstraat. Op andere hoek met de Naarderstraat het achterste gedeelte van eetcafé Floris V. Op die plek is er altijd een herberg geweest met ook b=namen als ‘De Hertog van Gelre’ en ‘Hof van Holland’. Vanaf 1874 onderhield de kastelein per diligence een postverbinding met Weesp, nadat daar een station kwam met de pas geopende spoorlijn Amsterdam-Amersfoort. In 1994 werd het pand door brand verwoest en in 1995 weer opgebouwd en heropend. We wandelen de Kloosterstraat in, passeren gebouw Rehoboth van de Pot.Kerk en de katholieke St.Jozefschool. En bereiken de achterkant van de  (protestante) Grote – of St.Nicolaaskerk. Een gotisch bouwwerk met een laat-romaanse toren. De kerk is buiten de zondagse diensten helaas niet altijd open, maar indien is binnentreden een aanbeveling, vanwege de weldadige ruimtelijkheid, 17e eeuws meubilair, een orgel uit 1661, een wandbord die de zeven maanden durende pestepidemie uit 1602 herdenkt (650 van de 900 inwoners kwamen om het leven) en een enkele muurschildering. 

img_3791      img_3795

120px-interieur_schip_muurschilderingen_13_-_muiden_-_20282908_-_rce     img_3798

Aan de zuidkant van de kerk gaat de Kloosterstraat over in de Kerkstraat die uitloopt op de Herengracht. We gaan rechtsaf en stuiten op het vroegere Raadhuis.In 1832 werd het door een enorme storm dusdanig beschadigd dat tot sloop werd besloten. Daarna waren diverse plekken een tijdelijk raadhuis. In 1882 werd een huis aan de Herengracht aangekocht. Zoutfabrikant Bouvy wilde uitbreiden en bood de gemeente voor grond 10.000 gulden en een bijdrage van 5.000 gulden voor een nieuw stadhuis. Jan Stuyt ontwierp een gebouw dat in 1915 gereed kwam. In de jaren ’90 bleek het te klein en werd het verkocht en verbouwd tot appartementen. Boven de ingang nog het stadszegel en een spreuk die herinnert aan de Eerste Wereldoorlog.                                                                 Vervolgens komen we bij de RK Nicolaaskerk. Gebouwd in 1822 naar een ontwerp van Tieleman Franciscus Suys, hofarchitect van de koningen Willem I en Leopold I.                              We lopen verder tot waar de Herengracht de Naarderstraat kruist. Daar vinden we een standbeeld van de laatste smid, de al genoemde Jan Melis.

img_3800   img_3802                  Voormalig stadhuis                                                  Spreuk boven ingang

img_3803    img_3806                              H.Nicolaas                                               Jan Melis

We slaan linksaf de brug over met rechts de sluis. In 1437 was een sluis bij Hinderdam, 2 km ten noorden van Nederhorst den Berg, aangelegd. Een sluis bij Muiden was zeer gewenst, maar onderhandelingen tussen Holland en Utrecht liepen steeds stuk. Dus kwam er bovengenoemde sluis, onder controle van Utrecht. Toen in 1672 Utrecht bezet werd door de Fransen, zag Holland haar kans schoon en begon met de bus van een sluis in Muiden, die in 1674 gereed kwam. De sluis had een drieledige functie: schutten, verdediging tegen Zuiderzee en militair als onderdeel van de waterlinie.

img_3808    img_3809

Over de brug wordt de Naarderstraat Amsterdamsestraat. Op de hoek rechts De Doelen, uit 1668. Tot 1730 kende het een woonbestemming. Daarna werd het een herberg, uitgebreid met een kolfbaan, in de 18e eeuw erg populair. Muiden telde toen vier kolfbanen. Het spel dateert uit de middeleeuwen en lijkt op wat wij nu bowlen noemen, maar wijkt daarvan af, omdat met kolven de bal met een slaghout tegen een paal geslagen dient te worden. Het is meer een combinatie van cricket en golf. Het werd buiten gespeeld en uiteindelijk ook binnen. Dat slaghout was een kolf en zo begrijpen we de uitdrukking ‘een kolfje naar mijn hand’. Kolfbanen moesten zo glad zijn als biljartlaken en waren derhalve ook geschikt om op te dansen. In West-Friesland zijn nog talrijke café’s met kolfbanen. In 1811 gleed het pand, dat niet onderhield was, in de sluis, die toen gerestaureerd werd. In 1812 werd het weer opgebouwd, werd in 1852 verbouwd tot appartementen en werd weer horecagelegenheid in de jaren ’70 vd vorige eeuw.

img_3811   wf_ten_02_38            De oprichter van de Kolfbond, Van Balen Blanken geeft kolfjes op een miniatuurbaan.

We komen op de hoek van de Amsterdamsestraat en de Weesperstraat. Daar een pand uit 1600, uiterlijk onveranderd gebleven. Tot 17117 een herberg en daarna tot nu toe een winkel: bakker, kruidenier, slager, sigaren/groentezaak en nu nog steeds sigarenzaak plus kantoorartikelen e.d. We lopen de Weesperstraat in, die in de 17e eeuw naar de Weesperpoort leidde. Tot 1600 was alleen de westzijde bebouwd. Aan de kant van de Vecht lag een lage rietzodde, een aanslibsel dat toebehoorde aan de eigenaars van de westelijke bebouwingen, een ‘voorwerf’ genoemd. In 1641 werd besloten tot het aanbrengen van beschoeiingen, waardoor grond ontstond, waarop ook aan de Vechtzijde gebouwd kon worden. Aan de westzijde staan twee prachtige 17e eeuwse panden, een voormalige stadsboerderij en een pand dat dienst deed als jeneverstokerij gezien de gevelsteen.

img_3813  img_3814                                  De Hoek                                                                     voormalige jeneverstokerij

img_3815-2    img_3817  Gevelsteenjeneverstokerij                                        Weesperstraat in noordelijke richting

De Weesperstraat buigt naar rechts in de Singelstraat. In deze straat de voormalige Geref.Kerk, nu woonhuis. Ik kom weer op de Amsterdamsestraat, loop tot aan de brug, vroeger stond hier de Amsterdamsepoort en ervoor de oudste herberg De Bruinvisch, nu een snackbar. Ik loop terug aan de andere kant en na een Indonesisch restaurant nodigt Taveerne De Mol tot een ‘aanleg’. Een mooi oud bruin café. Ruim honderd jaar volgens hun website en plek waar pubquizzen gehouden worden.

img_3820   img_3824           voormalige Ger.Kerk                                                Brug richting A’dam

img_3823    img_3821-2                                    richting sluis                                                                Taveerne De Mol

img_3825

Richting sluisbrug komen we op de hoek met de Zeestraat de voormalige garage van Kooy tegen, waarin thans een winkel met allerlei figuren van kunststof te koop staan, zoals van musicerende negers, leden van de Duck-familie, de Dikke en de Dunne en noem maar op. Loop de Zeestraat in , neem rechtsaf de Korte Zeestraat en dan weer rechts de Hellingstraat, waar over vele meters links een oude scheepswerf staat te verpieteren. Deze Schoutenwerf stamt al uit de 17e eeuw.De bedoeling is dat er woningen komen.

img_3828   img_3831

Komend op de Amsterdamsestraat linksaf en vanaf de brug is er prachtig zicht op aan de overkant rechts Floris V en links café Ome Ko. Het bestaat al sinds 1801 en het is vrijwel het hele jaar door open.

img_3835   img_3834                        Cafe Floris V                                                                Ome Ko

unknown    cafe-ome-ko-het-restaurant-40753                                Gooyse Boer in gevel Ome Ko    Interieur Ome Ko

We wandelen over de Herengracht richting Muiderslot en passeren De Goden Leeuw, in 1648 gebouwd als woonhuis. In 1691 werd het eigendom van Hendrik Hooft, een achterneef van P.C.Hooft, de baljuw van Gooiland en drost van Muiden. In 1707 komt het in handen van Daniël, kleinzoon van Hendrik en wordt het voor het eerst Gouden Leeuw genoemd. In 1739 komt er een bedrijfje van katrolschijven in. Er volgen verbouwingen en brand en in de jaren ’90 is het in oude stijl gerestaureerd.  Vervolgens komen we bij de voormalige Openbare School, gebouwd in 1885. Met drie klaslokalen fungeerde dat als zodanig tot 1960. Er kwamen bedrijfjes in en eind vorige eeuw kocht een architect het gebouw, liet het restaureren en nu geeft het ruimte aan zes appartementen. Een prachtige gedenkplaat herinnert aan een vlootschouw door Koningin Wilhelmina en Koningin-Moeder Emma op 3 aug.1900.

img_3836   img_3840-2             De Gouden Leeuw                                                    Voormalige Openbare School

img_3841   img_3842                        Gedenkplaat vlootschouw                  Overzijde met Schoutenwerf

Vlak voor de toegang tot het Muiderslot buig ik af naar rechts naar de Ton Kootsingel. Ton Koot (1907-1986) was een bekende publicist over Amsterdamse geschiedenis en slotvoogd van het Muiderslot. Tevens was een kwart eeuw de bezielende secretaris van de Bond Heemschut. Voor een fraai panorama richting Muiderberg klim ik de wal op, daal weer af om de voormalige kazerne rond te lopen. Het is gebouwd in 1876 en stond als onderdeel van meerdere forten rond Muiden bekend als Fort D. In dit twee verdiepingen tellende fort waren kamers voor de officieren, een ziekenboeg, een levensmiddelenmagazijn, een keuken en een bakkerij. De uitvinding van brisantgranaten maakte het fort al snel weinig bruikbaar. Toch bleef het functioneren als onderkomen eerst van het korps Pantserfortartillerie, dat dienst deed op Pampus en in de eerste Wereldoorlog voor infanteristen en bereden manschappen van de veldartillerie. Tijdens de mobilisatie 1939/40 was het volledig in gebruik, in de oorlog huisden er onderduikers. Tot in de jaren ’70 heeft het militaire bestemming gehouden. Nu is het in gebruik als raadzaal, openbare bibliotheek e.d. We zijn intussen terug op het Vestingplein, met daarachter de laatste bezienswaardigheid, het Muizenfort. Het is gebouwd tussen 1874 en 1877 als onderdeel van de Stelling van Amsterdam, ter beveiliging van de doorgangen via de Zeedijk en de Naardertrekvaart. De naam verwijst naar de muisgrijze kleur van de uniformen uit de mobilisatietijd. Er is een bezoekerscentrum in gevestigd met een permanente expositie over Muiden, de Stelling van Amsterdam en de Hollandse waterlinie. Mij ontbrak de tijd om dit te bezoeken. Met het Muiderslot een aardig doel voor een volgende keer.

img_3846    img_3852  Kazerne                                                                        Muizenfort

 

 

 

De wereld van 26 mei – 1956

Op mijn zevende verjaardag, een donderdag, lag de temperatuur tussen de 8 en 14 graden, gemiddeld ruim 10 graden. Het was zwaar bewolkt, met 4 uur zon en 1 uur regen.Ik zat nu bijna een jaar in de eerste klas van de Rehobothschool. De school lag ongeveer honderd meter van ons huis.  De naam is ontleend aan een verhaal uit Genesis 26, waarin de herders van Izaäk steeds ruzie krijgen met andere lokale herders over het bezit van waterputten. Nadat Izaäk een derde put heeft gegraven zijn de ruzies voorbij en dan staat in vers 22: ” Hij noemde hem Rechoboth, ‘want’, zei hij, ‘nu heeft de Heer ons ruimte gemaakt in dit land en kunnen wij ons en zullen wij vruchtbaar zijn in dit land”.  Een eerdere school in ons dorp heette ‘Eben-Haëzerschool’: ‘tot hiertoe heeft de Heer ons geholpen’. Die werd begin 20e eeuw al snel te klein en daarom werd een tweede school gebouwd: er was meer ruimte vanwege een grotere schare kinderen, vandaar de naam. Scholen daarna werden vernoemd naar leden van de koninklijke familie: Wilhelminaschool, Julianaschool, Beatrixschool.  Allemaal Hervormde scholen; de Gereformeerden hadden hun eigen school: de Keucheniusschool aan de gelijknamige straat.  Keuchenius, advocaat, was een trouwe volgeling van Groen van Prinsterer en lid van de Tweede Kamer. Tegen zijn partij in pleitte hij voor gratie voor Domela Nieuwenhuis, nadat deze was veroordeeld tot een jaar gevangenisstraf wegens majesteitsschennis. Toen later Domela lid van de Tweede Kamer werd was hij het enige kamerlid dat hem een hand gaf.  De openbare lagere school was genoemd naar Cort van der Linde.  Juffrouw Hop was onze onderwijzeres in de eerste klas. Zij woonde voor haar trouwen met de heer Bleijenberg in het huis van mijn grootouders naast ons en raakte zodanig bevriend met mijn ouders. Na haar trouwen verhuisde ze naar Moordrecht, waar ik nog eens als kind gelogeerd heb, waarvan ik me nog een tochtje herinner achter op de scooter van haar man. In de eerste klas, aan het eind van het schooljaar, staan wij als klas ook bij een groeve. Een klasgenoot , die altijd van die blauwe lippen kende, rende op een dag bij het uitbreken van onweer met hevige regens naar huis en overleefde dat niet. Hij bleek ernstige hartproblemen te hebben, vandaar die blauwe lippen, maar wij wisten dat toen niet. En daar stonden we dan met Juffrouw Hop op de Oude Begraafplaats. Het was prachtig weer, toen wel. Wij zongen een psalm. Welke weet ik niet meer. Graf heb ik nooit teruggevonden, waarschijnlijk al lang geruimd.

 

img_3701  Rehobothschool

266px-mr_l-w-c-_keuchenius   Levinus Wilhelmus Christiaan Keuchenius.

Op mijn zevende verjaardag werd in Vught Simon Tahamata geboren. Hij is van Zuid-Molukse afkomst en werd in Vught in een zogenaamd Ambonezenkamp geboren. Wij kenden ook zo’n kamp, waar ik later nog kranten rondbracht. Tahamata’s familie verhuist naar Tiel, waar hij gaat voetballen bij Theole. In 1971 speelt hij op proef bij Ajax en wordt aangenomen voor de jeugdopleiding. Op 24 oktober 1976 maakt hij zijn debuut voor het eerste tegen FC Utrecht (7-0). In 1980 vertrekt hij tegen zijn zin naar Standard Luik, daarna volgen Feyenoord, Beerschot en Germinal Ekeren. Hij speelt 21 keer in Oranje. Hij voelt zich zeer betrokken bij de Molukse acties in de jaren ’70. Zoekt ‘zijn’ jongens op in de gevangenis, eenmaal met assistent-trainer van Ajax, Bobby Haarms. Vanaf 1996 tot nu is hij actief als jeugdtrainer, eerst in België, waar hij de ontdekker is van o.a. Jan Vertongen en Toby Alderweireld; daarna bij Ajax en Al-Ahil en sinds 2014 wederom bij Ajax.

simon_tahamata_1978c

Twee dagen voor mijn verjaardag vindt de eerste editie van het Eurovisiesongfestival plaats in Lugano, met Lys Assia als winnares met haar liedje ‘Refrain’. De Zwitserse won op nog al geheimzinnige wijze, omdat de telling achter gesloten deuren plaats vond en tot op dag van vandaag is niet bekend hoe of wat en op welke plaats de dertien andere liedjes eindigden. Tijdens dodenherdenking stelt koningin Juliana het Nationaal Monument op de Dam in gebruik. Een ontwerp van J.J.P.Oud, met beelden van J.A.Rädecker en reliëfs van Paul Grégoire. De twee leeuwenfiguren als wachters zijn van J.W. Rädecker, zoon van eerstgenoemde. De latijnse tekst op de voorzijde is van de classicus J.D.Meerwaldt  en die op de gedenkmuur van A.Roland Holst. Het monument kwam in de plaats van een tijdelijk monument met elf urnen van fusilladeplaatsen.

lys_assia Lys Assia     260px-overzicht_gedeelte_achterzijde_muur_met_tekst_en_gedeelte_pyloon_-_amsterdam_-_20357036_-_rce

260px-fragmenten_van_nationaal_monument_amsterdam_bestanddeelnr_907-7904           flickr_-_erfgoed_in_beeld_-_amsterdam_nationaal_monument_op_de_dam_3                         vier geboeide mannenfiguren                             oude monument -1947

1956 begint met de onafhankelijkheid van Soedan en op de 5e is voor het eerst op de buis het NTS-journaal te zien. Eind januari verandert zacht winterweer in een zeer koude februari, met op de 14e een Siberische Elfstedentocht. Er werd geen winnaar uitgeroepen vanwege het zgn.Pact van Vrouwbuurstermolen. Na een barre en zeer vermoeiende tocht besloot de kopgroep, bestaande uit Jan van der Hoorn, Aad de Koning, Jeen Nauta, Maus Wijnhout en Anton Verhoeven eendrachtig door te blijven schaatsen en samen, arm in arm, over de finish te gaan. Het publiek en bestuur van de elfstedentocht was ‘not amused’ en besloot de vijf te diskwalificeren. Nummer zes, Jeen van den Berg, weigerde vervolgens de eerste prijs en zodoende kent de elfde tocht geen winnaar. Tot eind februari was het zo koud (tot min 25 en -26 graden) dat er mensen daaraan overleden. Op schrikkeldag viel de dooi in.

coen_van_hoewijk                220px-finish_11-stedentocht_1956                                                                                 Coen van Hoewijk eerste journaallezer                    De vijf van het Pact.

Op 14 maart verslaat het Nederlands elftal in Düsseldorf regerend wereldkampioen West-Duitsland met 1-2 door twee goals van Abe Lenstra. Dit was een even sensationeel als legendarisch resultaat als de overwinning van Ajax onlangs in Madrid tegen regerend Champions League-winnaar Real Madrid (1-4). Op 19 maart bokst Bep van Klaveren zijn laatste wedstrijd en op 23 maart wordt de NOVIB opgericht.

266px-abe_lenstra_heerenveen_in_het_olympisch_stadion_in_amsterdam_enige_dagen_na_d_bestanddeelnr_191-1062      rotterdam_kunstwerk_bep_van_klaveren

April brengt ons land de radiotelescoop in Dwingeloo, sinds 2009 een rijksmonument en op de 19e vindt het huwelijk plaats tussen prins reinier van Monaco en Grace Kelly. De eerste videorecorder wordt gedemonstreerd, de Ampex. In de begintijd van deze vinding werden Nederlandse uitzendingen daarop opgenomen en ook weer gewist om ruimte maken voor weer andere opnames. Het was een duur apparaat en men deed zuinig. Helaas is daarom veel materiaal verloren gegaan.

266px-drt_2006_06     grace_kelly_1956

Op 13 juni wordt in Parijs Real Madrid de eerste winnaar van het Europees Toernooi van Landskampioenen door Stade Reims te verslaan met 4-3. Ze zouden de Europa Cup/UEFA Champions League daarna nog twaalf keer winnen, een absoluut record. Sterspelers in die tijd waren Alfredo di Stefano, die vijf keer achtereen met Real de Cup won en in elke finale scoorde en Francisco Gento, die zes keer de Cup achtereen won, een record. Vanaf 1959 voegde zich Ferenc Puskas bij de witte brigade, die drie maal de Cup mede veroverde. Op die zelfde dag onthulde Der Spiegel de Greet Hofmans-affaire, met prins Bernhard als bron. De dag daarop werd de wettelijke handelingsonbekwaamheid van de getrouwde vrouw opgeheven en nog weer een dag later wordt de Technische Universiteit Eindhoven opgericht. Eind juni worden in Poznan arbeidsonlusten gewelddadig onderdrukt, waarbij 74 arbeiders om het leven komen.

266px-di_stefano_argentina         266px-real_madrid_tegen_ajax_2-1-_gento_links_en_veloso_die_de_doelpunten_maakten_bestanddeelnr_920-7773                                         Di Stefano                                              links Gento

266px-graf_greet_hofmans        266px-poznan_1956                                             graf Hofmans op Zorgvlied               Poznan -Polen

In juli wint Roger Walkowiak verrassend de Tour de France en Egypte nationaliseert het Suezkanaal, nadat de VS en Engeland de toegezegde steun bij de bouw van de Aswandam intrekken.                                                                                                                                          

Op 8 augustus komen bij een mijnramp in het Henegouwse Marcinelle 262 mijnwerkers om, onder wie 156 Italiaanse gastarbeiders. Door een menselijke fout ontstond er brand, waarbij kabels braken en de liftkooien naar beneden vielen en de mijnwerkers geen kant meer op konden. via een nieuwe schacht trachtten mannen met zuurstofflessen de opgesloten mijnwerkers te bereiken, maar het mangat was te klein voor hun zuurstofapparaat. Uiteindelijk duurde de reddingsactie twee weken en waren er slechts zes overlevenden. Van dat moment kwamen er geen gastarbeiders meer uit Italië, maar eerst uit Spanje en Griekenland en later uit Marokko etc.

260px-bois_du_cazier_3        260px-mijnramp_bois_du_caizier__marcinelle_belgie_redders_met_zuurstofapparaten_bestanddeelnr_907-9412                    overzicht van de mijn                                         mannen met zuurstofflessen

Op 2 september is het dan zo ver: de eredivisie gaat van start en daarmee het betaalde voetbal, niet meer ‘wild’, maar officieel. Op 12 oktober wordt Marga Klompé als eerste vrouwelijke minister geïnstalleerd. Op 23 oktober leiden  studentendemonstraties in Budapest tot een algemene opstand; de dag daarop wordt Imre Nagy de opvolger van Ernö Gerö. De dag er na schoten scherpschutters van de veiligheidstroepen op vreedzame demonstranten; weer een dag later nodigt Imre Nagy niet-communisten uit in zijn regering plaats te nemen en op de 27e trekken de Sovjettroepen zich uit Budapest terug. De opstand ging door ,gevangenen werden bevrijd, onder wie kardinaal Mindszenty. Op 3 november trok een delegatie van de regering naar Moskou om te onderhandelen, maar ze werden gearresteerd. De dag erna vielen troepen van het Warschaupact het land binnen en sloegen de opstand neer. . Het Westen durfde zich er niet mee te bemoeien, mede door de inval in Egypte en de bezetting van het Suezkanaal door Israël, Groot-Britannië en Frankrijk. Aan Hongaarse zijde vielen circa 2500 doden, aan Sovjet kant 800. Meer dan 200.000 Hongaren sloegen op de vlucht. Premier Nagy naar de Joegoslavische ambassade en Mindszenty naar die van de VS. Als twee jaar later Nagy de ambassade wil verlaten, wordt hij opgepakt en geëxecuteerd. Het lot dat hij deelt met 350 andere Hongaren, van de 30.000 die gevangengezet werden. János Kádár wordt de nieuwe leider. Ons land trekt zich terug van de Olympische Spelen in Melbourne.                 Op 2 december begint de Cubaanse revolutie onder leiding van Fidel Castro.

266px-klompe_dr-_marga_a-_m-_-_sfa002001927         nagy_imre_retouched                                    Marga Klompé                                                Imre Nagy

fortepan_12830_rakoczi_ut_-_akacfa_utca_sarok-_kiegett_szovjet_btr-152_pancelozott_loveszszallito_jarmu  Hongaarse opstand.

De Nobelprijs voor literatuur gaat in 1956 naar de Spaanse dichter Juan Ramón Jiménez (1881-1958) In Rotterdam verrijst het geinige beeld Monsier Jaques op de Rotterdamse Coolsingel. Het is een werk van Oswald Wenckebach (1895-1962)

jrjimenez       90px-rotterdam_066

Bij ons in het gezin wordt een jongetje geboren, dat de naam Hans krijgt. Echter na een aantal maanden overlijdt het aan de gevolgen van een buikgriep, waarbij het virus ook de hersentjes aan tast. In die tijd stonden artsen daar machteloos tegenover. Een dreun voor mijn ouders. In 1958 wordt wederom een jongetje geboren en ook die krijgt de naam Hans. Zo ging dat toen.

Rond mijn verjaardag speelde zich in ons dorp het volgende af. De politie ontdekt een verkeersovertreding op de hei. Een bevel te stoppen werd genegeerd, de overtreder reed van het pad af en zoekt dwars over de hei een goed heenkomen. Raar bericht: welk vervoermiddel? Wat voor overtreding?  Verder: een achttienjarige jongen loopt van huis weg en wordt in Rotterdam aangehouden. Een hond bijt een kip dood en ter zelfde tijd werden elders 3 kippen dood gebeten. Een fietser raakt onder het achterwiel van een auto, breekt een been en de fiets is totaal vernield. “Dr. v.d.Berg verleende eerste geneeskundige hulp”. Huisartsen waren toen tevens Eerste Hulp Posten.                                                Gevonden voorwerpen: een zonnebril, Lipssleutel, oorbel, ballpointpen, vulpen, damesvest, sigarettenpijpje, rubberriem, babydeken, badhanddoek en zwarte das enz, bruine fietstas, kinderregenjasje, ring met sleutel en een moersleutel. meest intrigerend: badhanddoek en zwarte das enz.

 

 

De wereld van 26 mei – 1955

Op mijn zesde verjaardag, een woensdag, lag de temperatuur tussen ruim 5 en ruim 16 graden; het was half bewolkt en het merendeel van de dag scheen de zon. Op het circuit van Monza verongelukt de ex-wereldkampioen Formule 1 Alberto Ascari in zijn Ferrari tijdens een testrit. Het zal in huize Vos niet doorgedrongen zijn. Wij hadden zelf nog geen auto, ook nog geen televisie. We hadden wel radio, distributieradio. We zouden nu zeggen kabelradio. Een bakelieten knop voor een paar stations, waaronder ook een stand voor de kerkdiensten. Enfin, ik heb ook niet veel met autoracen en of er op Zandvoort weer Formule 1 -races gehouden moeten worden, laat me koud. Lijkt me ook een behoorlijk milieu vervuilende sport, maar daar hoor je de zgn. ‘klimaatdrammers’ niet over. De trots op Max Verstappen zal wel sterker zijn.  Over auto’s gesproken : het weekend na mijn verjaardag is het Pinksteren en beleeft ons land z’n eerste file: op het knooppunt Oudenrijn. ‘Knooppunt’: is zo’n naamgeving niet vragen om ‘moeilijkheden’? een soort ‘self-fulfilling prophecy’?

266px-d50_003

In mijn geboortemaand treedt op de zesde West-Duitsland toe tot de NATO en op 14 mei reageert de andere kant met de oprichting van het Warschaupact. In Den Haag wordt op de 20e de eerste steen gelegd van de eerste moskee in ons land, de Mobarakmoskee, bestemd voor diplomaten en personeel van internationale organen. Daar is de ellende al begonnen zal Wilders wellicht zeggen.

warsaw_pact_logo-svg  logo Warschaupact

Op 3 februari vindt de eerste uitzending plaats van ‘Dappere Dodo’, een KRO-programma. Ik schreef al, dat wij geen tv hadden, maar op woensdag- en zaterdagmiddag mocht ik met andere kinderen uit de buurt kijken bij een familie die het ( letterlijk) dure bezit kenden van een toestel. Klompen of schoenen uit en daar zaten wij in hurkzit op de grond ons te verbazen en te genieten. In mijn hoofd zingt nog steeds het liedje rond van ‘Varen is fijner dan je denkt’, dat een paar jaar later op de buis kwam. Dappere Dodo was tot 20 mei 1964 te zien en was een poppenprogramma van Bert Brugman rond de scheepsjongen Dodo, een naam uit de heiligenkalender. Opa Buiswater en Juffrouw Vulpen, oom Harrie, de kapitein en vriend Kees zaten eveneens op de avonturenboot.

300px-dappere_dodo

 

Tien dagen later in de laatste maand op de Romeinse kalender, die met maart begon, naar de god Mars, werd Erik in ons gezin geboren. (Die Romeinse indeling vinden we nog immer terug in onze indeling: september, oktober, november en december betekenen niet meer dan de zevende, achtste, negende en tiende maand). In het fotootje hieronder zien we mijn vader ( zelf op 17 febr. geboren,1921) met mijn broertje Cees en mij aan zijn hand op weg naar het gemeentehuis om aangifte te doen van de geboorte van Erik.

img_1631  Op de Havenstraat bij de Oude Kerk

Op 2 maart behalen bij een talentenjacht Johnny Jordaan de eerste en Tante Leen de tweede prijs, voor beiden de start van hun carrière. 

Op 5 april (verjaardag van mijn moeder) treedt Winston Churchill af als premier van het Verenigd Koninkrijk. Hij had in 1951 zijn comeback gemaakt. Tijdens zijn laatste regeerperiode werd hij benoemd tot ridder in de Orde van de Kousenband en kon dus Sir Winston Churchill genoemd worden en kreeg hij eveneens de Nobelprijs voor literatuur. In het zelfde jaar 1953 werd hij getroffen door een beroerte. Als hij aftreedt is hij tachtig jaar. In 1956 ontvangt hij van de stad Aken de Internationale Karelsprijs voor zijn ideeën over een Verenigde Staten van Europa. Die prijs zal de huidige premier May wel nooit ontvangen! Hoever is het gedachtegoed van de grootste Brit weggezakt, zeker bij Boris Johnson die nota bene een bewonderaar zegt te zijn en een mooi boek over hem schreef! Churchill bleef tot een jaar voor zijn dood in 1965 lid van het Lagerhuis. In 1959 erfde hij al de titel ‘Father of the House’ als langstzittend parlementslid sinds 1924.

220px-willem_duys_reikt_edisons_uit_in_tv-programma_voor_de_vuist_weg_johnny_jordaa_bestanddeelnr_924-3065   tante_leen_1971

266px-sir_winston_s_churchill

 

Op 6 april brandt in Bussum Studio Irene af. De studio was gevestigd in een voormalige Hervormde kerk uit 1828 en in 1914 na de bouw van een veel grotere kerk buiten gebruik gesteld. Tijdens W.O.I functioneerde het als Protestants Militair Tehuis voor gemobiliseerde soldaten. Daarna werd het verkocht en vestigde zich de textiel- en manufacturenhandel ‘Irene’ in het pand. In 1951 huurde Philips de voormalige kerk en richtte het in als tv-studio, waar de NTS gebruik van mocht maken. In januari 1954 nam de NTS studio en personeel van Philips over. De brand was het gevolg van de aanraking van een gordijn met een kwiklamp. Na de brand werd de studio grondig verbouwd om tot oktober 1967 nog dienst te doen. Een viertal jaren waren er grotere studio’s  : Studio Vitus en Concordia, eveneens in Bussum. Na de fikse brand in eerstgenoemde in 1971 verhuisden de studioactiviteiten naar Hilversum, naar het Omroepkwartier. Studio Irene werd gebruikt als opslag en werd in 1992 gesloopt terwille van een filiaal van de ING Bank.

220px-studio_irene_bussum              220px-eerste_avro_televisie-uitzending-_het_eerste_programma_getiteld_televizier_werd_bestanddeelnr_034-0443                                        Studio Irene, Kapelstraat                          1e tv-uitzending- 2 okt 1951

Op 18 april overlijdt in Princeton USA Albert Einstein aan een gebarsten aneurysma; hij is dan 76 jaar oud. Twee dagen later vertoont de NCRV de eerste aflevering van Swiebertje. Voor het stadhuis stond het stadhuis van Naarden model; veel locatie-opnamen werden in Oudewater gemaakt, waar in 2003 een borstbeeld van de populaire zwerver werd onthuld. Op het graf van zijn vertolker, Joop Doderer, op het Amsterdamse Zorgvlied prijkt in kleinere variant het zelfde borstbeeld.

266px-einstein1921_by_f_schmutzer_2    Einstein       266px-joop_doderer

swiebertje_cees_vrisekoop          joop-doderer

Die vreselijke autosport: op 11 juni verongelukt tijdens de 24 uur van Le Mans een coureur dusdanig dat onderdelen van zijn wagen het publiek in vliegen en waardoor meer dan 80 personen om het leven komen. De dag daarna roept op Cuba de onlangs vrijgelaten Fidel Castro de ‘Beweging van de 26e juli’ uit.

Op 13 juli kan heel Nederland juichen vanwege een tot dan toe uniek succes in de Tour de France. Na de 7e etappe, een overwinning van Jos Hinsen, mag Wim van Est zich hullen in de gele trui, terwijl Wout Wagtmans het groene tricot om zijn schouders krijgt. Hinsen was een vrij onbekende en weinig winnende in België geboren vaderlander, Wim van Est heb ik eind jaren negentig bij hem thuis in St.Willebrord mogen interviewen. In dat sappige Brabants van hem gaf hij ruiterlijk toe dat er doping gebruikt werd en dat overwinningen in de kermiskoersen gekocht of vergeven werden. Leuke, olijke man overigens.

wim_van_est_1956 Van Est    266px-start_olympias_tour_op_rembrandtplein_nummer_34_wout_wagtmans_kop_bestanddeelnr_920-3427 Wagtmans

Op 17 juli opent Disneyland z’n deuren in Californië en op 16 september wordt in Argentinië Juan Perón als president afgezet. In oktober geeft Toon Hermans in sanatorium Hoog Laren zijn eerste onemanshow en introduceert Citroën de Citroën DS.     De republiek Zuid-Vietnam wordt uitgeroepen en in Roemenië treedt Gheorghiu-Dej af als premier en wordt opgevolgd door Chivu Stoica. 26 oktober is voor Oostenrijk een nationale feestdag, want op die dag wordt in dit besproken jaar de bezetting van het land opgeheven; ook de Sovjet-Unie trekt zich uit Wenen terug.

266px-ds_21_pallas_1969    266px-gheorghe_gheorghiu-dej1 Dej

1 november wordt gezien als het startpunt van de Vietnamoorlog, vanwege de benoeming van militaire adviseurs door de Amerikaanse regering, die de verse Zuid-Vietnamese regering moeten helpen bij het onderdrukken van de communistische guerrilla.  In deze maand brengt de Sovjet-Unie de eerste waterstofbom tot ontploffing en maakt de Fokker Friendship z’n eerste proefvlucht.  1955 is het jaar dat onze taal wordt verrijkt met het woord en navenant begrip ‘nozem’.

266px-busy_bee_f-27_at_basel_1982     220px-nozems_op_bromfietsen_bestanddeelnr_917-6119

De Nobelprijs gaat dit jaar naar de IJslander Halldór Kiljan Laxness. In Sappemeer verschijnt een borstbeeld van Alette Jacobs.

220px-halldor_kiljan_laxness_1955    sappemeer_-_buste_aletta_jacobs_1955_van_thees_meesters_-_1

De kleine geschiedenis van mijn dorp vermeldt dat rond mijn verjaardag op Hilversum II (golflengte 298 m) tussen 7.10.u en 7.30. u geluisterd kan worden naar een koperkwintet van plaatsgenoten, te weten C.Visser en C.Westland, trompet, J.Westland, H. van Slooten en G.Moll, trombone. Allen zijn leden van de Harmonie ‘Prinses Juliana’ en zij voeren een suite uit van  H.Lachmann. C.Visser was in het hele dorp bekend als de bode van het gemeentehuis en J.Westland kwam jaren bij ons aan huis om het ziekenfondsgeld te innen. Mijn moeder was dol op hem, die in het dorp Joop Soep genoemd werd. De plaatselijke krant vermeldt eveneens de roof van “kostbare rhododendrons” uit een tuin van een villa aan de Rijksweg Amsterdam-Amersfoort. Dat is derhalve niet ver van mijn huidige woonst. “Het voorlopig onderzoek heeft reeds uitgewezen, dat er een vakman aan het werk is geweest, want de rhododendrons zijn op uiterst vakkundige wijze uit de grond gehaald.”  Titel van het artikeltje: ‘Geen struik- maar struiken rover’. En dan was er in die tijd ook brand aan de Hooghuizerweg ten gevolge van een afbrandapparaat. De brand ontstond op de bovenetage. “Het doortastend optreden van de brandweer heeft gelukkig erger voorkomen”

 

Literaire wandeling vesting Naarden

Naarden behoort tot best bewaarde vestingsteden in Europa en toont een unieke stervorm. Karakteristiek zijn de dubbele omwalling, dubbele grachtengordel en de zes bastions. De oer-ontwerper is Adriaen Anthonisz (1541-1620) , wiskundige, vestingbouwer en burgemeester van Alkmaar. Hij heeft behalve Naarden de volgende steden voorzien van versterkingen: Alkmaar, Amersfoort, Amsterdam, Bredevoort, Bourtange, Bergen op Zoom, Coevorden, Goes, Gorinchem, Harderwijk, Harlingen, Hasselt, Heusden, Hoorn, Kampen, Muiden, Schenkenschans, Stavoren, Tiel, Utrecht, Willemstad, Wijk bij Duurstede, Woudrichem en Zwolle. 

naarden-centrum-opentopo

 

We starten onze wandeling aan de zuid-oostkant van de stad, komend over de Amersfoortsestraatweg. Wie met de auto komt kan goed parkeren vlak voor de brug over de eerste grachtengordel, links op een groot gratis parkeerterrein. We lopen over de kapitein G.A. Meijerweg langs het water van de binnenste grachtengordel met links Bastion Promers. We wandelen onder de Utrechtse Poort door de stad in. De poort dateert uit 1877, op de plek van een poort uit 1680. Het is een ontwerp van Jacobus van Lokhorst. In de torentjes bevinden zich afbeeldingen van koning Willem III en zijn eerste echtgenote Sophie van Würtemberg. De poort heeft twee vleugels. Na binnenkomst bevindt zich in de linkervleugel het VVV-kantoor.

utrechtse_poort_01             de_bilt_foto_3_jacob_olie_max_res  utrechtse_poort_03

We bevinden ons op het Dortsmanplein. Het plein is vernoemd naar Adriaan Dortsman (1635-1682) die onder stadhouder Willem III werd aangesteld als ‘Controleur der kleine Hollandse Fortificatiën’ en die hoedanigheid werd aangesteld als architect en bouwmeester van nieuw aan te leggen verdedigingswerken van Naarden. 

266px-david_van_der_plas_-_portrait_of_adriaan_dortsman     We slaan rechtsaf en komen op het Ruijsdaelplein met rechts in de hoek Bastion Oranje. Er bevonden zich in de 19e eeuw een kazerne, kanonnenbergplaatsen en een mortierkazemat. We slaan linksaf, met rechts op de Oosterwalstraat een fraai wit gepleisterd monumentaal pand. Direct links  de Gansoordstraat in. Op de hoek met de Duivensteeg treffen we het eerste van de zestien gedichten aan die in Naarden op muren zijn aangebracht. Het is van de hand van Willem van Toorn en een hommage aan de grote Bach, wiens naam al zeker een eeuw met Naarden verbonden is (Mattheus Passion, Ned. Bach Vereniging). 

img_3644img_4074-kopie Willem v. Toorn

We lopen tot de Markstraat, die dwars door het stadje loopt en passeren rechts het oude stadhuis uit 1601, met dubbele trapgevel en in Hollandse renaissancestijl. Op een bankje voor het voormalige raadhuis zitten dagelijks wat oudere mannen leven en wereld door te nemen. We slaan rechts af de Raadhuisstraat in en stuiten op de kruising met de Duivensteeg op een gedicht van Anna Enquist. Het werd op 22 september 2013 als tweede in de stad onthuld. De initialen J.P. staan voor Jeroen Paulussen, de fijnschilder die het gedicht heeft aangebracht.

img_3645       gedicht

De Raadhuisstraat eindigt in de Jan Massenstraat die naar links buigt. Op de hoek een gedicht van Tom van Deel , getiteld Glorie, in grote letters zichtbaar achter de tekst.

 

glorie-van-deel-640x494        img_3646

De Huizerpoortstraat rechts in en op nr.13 is op een witte muur een gedicht van Hanny Michaelis gefijnschilderd. Vanaf hier laat zich de omwalling in twee richtingen zien.    

HOE LIEFTALLIG                                                                                                                                             strekt de stad zich uit                                                                                                                                     in de perzikzachte gloed                                                                                                                                            van een lage zon                                                                                                                                             met tussen haar stenen plooien                                                                                                                           het blauwgrijze dons                                                                                                                                                van de zo juist geboren                                                                                                                                           avond en om zich heen                                                                                                                                             een groen, sereen heelal                                                                                                                               krimpend in haar tentakels.

              

hannie-michaelis-737x1024

Linksaf naar Bastion Katten, genoemd naar de ‘kat’, een grote aarden verhoging die diende voor de opstelling van geschut. Die verhoging was noodzakelijke vanwege hoge gronden dichtbij de stad aan de oostkant. We wandelen links de Kloosterstraat in en al snel rechts af de Zusterenstraat in, die linksaf buigend de Oude Haven wordt. Dan volgt snel  links de Jan Massenstraat, die we ingaan. Daar vinden we links het gedicht ‘Hetzelfde anders’ van Bernlef. Het is aangebracht op de zijgevel van de voormalige Weeshuiskazerne, met zijn hoofdingang aan de Kloosterstraat. Deze kazerne werd in 1986 opgeheven en was de oudste en grootste van Naarden. Vanaf 1440 was hier het Mariaconvent gevestigd, een vrouwenklooster die als een van de weinige gebouwen de door Spaanse soldaten aangestoken stadsbrand van 1572 overleefde. Na de reformatie werd het klooster een weeshuis en Latijnse school. In 1809 vestigden de Fransen er een garnizoen in en 1820 werd het definitief een kazerne.

img_3651-2

Het is zeer de moeite waard om links de Kloosterstraat in te gaan. Links treft men dan al snel de toegang tot het Comeniusmuseum, inclusief mausoleum. Deze Tsjechisch-Moravische theoloog, filosoof en pedagoog werd op 28 maart 1592 geboren en stierf in Amsterdam op 15 november 1670. Waarom hij in Naarden werd begraven is nog steeds onduidelijk. In de vorige eeuw hebben ze zijn graf kunnen traceren in de voormalige Waalse kerk, ooit de kapel van klooster annex weeshuis annex kazerne. In het museum vinden we een kapel met zijn door een moderne plaat afgedekte graf en een overzicht van zijn levenswerk en betekenis. Daarnaast is er momenteel een wisseltentoonstelling van wonderlijk goede en ontroerende tekeningen van kinderen uit voornamelijk  Oost-Europa over de grote pedagoog en zijn gedachtegoed, in veel opzichten nog immer bruikbaar en aan te bevelen. Talrijke Tsjechen weten de weg naar het museum/mausoleum te vinden. Zijn geboortedag is uitgeroepen tot Comeniusdag, inclusief een naar hem genoemde prijs en dito lezing.

220px-naarden_comenius_standbeeld_001       img_3650

We lopen terug, slaan links af – Jan Massenstraat – en direct rechts: Regenboogstraat. Op zij- en voorgevel van een voormalige stadsboerderij treffen we een gedicht van Leo Vroman: Kijk, kijk.

img_3647     img_3393-22-kopie-789x1024

We komen weer uit op de Marktstraat, slaan rechtsaf wederom de Kloosterstraat in en komen links aan de Wevershof. Op een zijgevel van Kloosterstraat 19 prijkt  een gedicht van Dick Hillenius.

dsf6772      img_3648-2

Hierna links af de Jan Massenstraat in en daarna links de Oude Haven. De naam spreekt voor zichzelf. Aan de overkant ligt Het Arsenaal, onderkomen van een restaurant en het bedrijf van Jan des Bouvrie. Deze opslagplaats voor wapens en munitie is gebouwd in 1688 en werd in 1728 uitgebreid met een extra verdieping en aan de noordoostzijde een nieuwe vleugel, het zgn. Klein Arsenaal. Tijdens WO.I was het complex onderdak voor de infanterie en hospitaalsoldaten; daarna weer opslag van munitie en wapens; in 1950 depot voor militaire landkaarten. In het najaar van 1954 brak een grote brand uit: het gebouw brandde uit, maar een groot deel van de inventaris kon worden gered. Tot 1987 was het in militair gebruik. Het complex is onderdeel van bastion Oude Molen en een rijksmonument.

266px-20100622_naarden_kooltjesbuurt_1_arsenaal_004

We gaan linksaf de Marktstraat weer in en vinden  aan de zijgevel  van nr. 64 aan de Katrepel een gedicht van Erik Menkveld. 

063_dsf5165-menkveld1      img_3652

 

Tegenover de Kloosterstraat gaan we rechtsaf de Cattenhagestraat in. Daarin bevindt zich al spoedig aan de rechterhand het voormalige Burgerweeshuis, thans archief van Naarden, Bussum, Muiden en Huizen. Het oorspronkelijk 17e eeuwse pand werd tot 1828 bewoond door de familie Heshuysen, eigenaar van de ‘Hamburger Post’, een postkoetsdienst die Hamburg en Osnabrück verbond met Naarden. Vervolgens biedt het een eeuw lang onderdak aan wezen. Het weeshuis was eerder gevestigd in de al besproken Weeshuiskazerne in de Kloosterstraat. In 1928 wordt het weeshuis opgeheven, met achterlating van een prachtig interieur en fraaie kamers. Tot de nalatenschap behoren oude schilderijen, waaronder drie grote 17e eeuwse groepsportretten van regenten van het weeshuis, de zgn.weesmeesters. Na een restauratie in 1988 is het als archief in gebruik genomen.

rm30182_naarden_cattenhagestraat_10

 

We wandelen de vrij drukke  Cattenhagestraat helemaal uit. In het laatste stuk links een onopvallend, niet al te fraai gebouw, wat de Chr. Geref. Kerk blijkt te zijn. De eerste steen is in 1958 gelegd door ds. K.Bokhorst. Aan het eind op de Westwal links af en direct weer linksaf de St.Vitusstraat in. Op nr. 16 een gedicht van  Rutger Kopland.

img_3674       2-kaartjekopland-3

De St.Vitusstraat  - St.Vitus is de patroonheilige van alle RK-kerken in het Gooi, omdat hij de patroonheilige was van de abdij van Elten, de oorspronkelijke eigenaars van dit gebied, voordat zij het schonken aan graaf Floris V – kruist de Pastoorstraat, die we rechts inslaan om op nr. 5 een kort gedicht van Lucebert te bewonderen.

img_3670    dsf4338-21-kopie-1024x682

We keren terug naar de St.Vitusstraat en vervolgen deze tot aan de Marktstraat, rechtsaf langs de Albert Heijn. We komen uit  bij de Grote Kerk met ervoor het standbeeld van Comenius. Ook deze gotische basiliek uit de 14e en 15e eeuw was oorspronkelijk gewijd aan Sint-Vitus. Deze heilige werd in de 3e eeuw geboren op Sicilië als zoon van een heidense senator. Hij zou op zijn zevende (of twaalfde vlgs sommige bronnen) zich tot het christendom hebben bekeerd. Zijn vader lukt het  niet ondanks martelingen hem daarvan af te brengen. Hij verhuist naar Rome en geneest de krankzinnig geworden zoon van keizer Diocletianus. Het helpt hem niet en hij wordt met velen slachtoffer  van de vervolgingen onder genoemde keizer. Hij wordt aangeroepen bij zenuwaandoeningen en is beschermheilige van dansers, zangers en epileptici. In deze zin past het zeer wel dat de Grote Kerk dè ‘bedevaartsplaats’ is voor liefhebbers van Bachs Mattheus Passion, met belangwekkende bezoekers, onder wie leden van het kabinet, op Goede Vrijdag. De relieken van de heilige worden sinds 836 bewaard in de Abdij van Corvey aan de Wezer bij Höxter in Noordrijn-Westfalen. De Grote Kerk is buiten alle talrijke concerten om een bezoek meer dan waard vanwege de op hout aangebrachte gewelfschilderingen uit de 16e eeuw,  met aan de ene kant belangwekkende verhalen uit het Oude Testament en verhalen uit het N.T., destijds gezien als ‘vervulde’ parallellen. 

260px-naarden-vesting_kerkzicht        260px-grote_of_st-_vituskerk

266px-vitus_cxxvr   St.Vitus   corvey_westwerk Corvey

We laten het standbeeld links liggen en slaan rechts het Kerkpad in en zien het derde in de stad aangebrachte gedicht, onthuld op 22 maart 2014 door de Tsjechische ambassadeur. Want het gedicht is van de Tsjechisch-Nederlandse dichteres Jana Beranová. Het is ook in haar moedertaal aangebracht. Jana werd op 2 mei 1932 in Plzen geboren en moest met haar ouders in 1948 het land ontvluchten en kwam in ons land terecht. Ze studeerde af als econoom, maar werd bekend vanwege haar vertalingen van o.a. Kundera en Jaroslav Seifert. Voor Amnesty International maakte zij de bekend geworden tekst: ‘Als niemand luistert naar niemand vallen er doden in plaats van woorden’.

comenius-2    unknown

We liepen,                                                                                                                                                            de bergkam had                                                                                                                                                       gaten in zijn tanden en het kind                                                                                                                   vleugels op haar rug:                                                                                                                                             schooltasje, foto van de klas.

De mens is een bundel                                                                                                                                          verzwegen verhalen, klaar om                                                                                                                            op te stijgen, uit te varen,                                                                                                                               verstoppertje te spelen, alleen                                                                                                                     tijdelijk in een haven.

Over het Kerkpad ronden we een groot deel van de kerk tot we bij de Bussumerstraat komen. Direct rechts op nummer twee is op een prachtig trapgevelpand het eerste gedicht van het project door Jeroen Paulussen gefijnschilderd. Vanwege een felle maartse kou werd het een helse klus. Verkleumde handen deden het werk steeds onderbreken en in plaats van twee dagen werd het karwei pas in een week geklaard.         Het gedicht is van Willem Jan Otten ‘Na de Mattheuspassion’ en werd op Goede Vrijdag 28 maart 2013 door burgemeester Sylvester onthuld.

willemjan       img_3672-2

We lopen de Bussumerstraat helemaal af tot aan de Westwalstraat, slaan linksaf en lopen langs de Rehobothschool. Een oudercommissie van de school nam het initiatief tot deelname aan het project  ( voorjaar 2014), hetgeen leidde tot een gedicht van klas acht: ‘De kracht van groep acht’. Het is aangebracht op een bakstenen zijmuur aan de St.Annastraat. 

img_3669      dsf6762

We wandelen verder over de St.Annastraat en kruisen de Peperstraat, waar we op nr.14 een gedicht aantreffen van Ida Gerhardt. Het is aangebracht op de zijgevel die aan de St.Annastraat staat. 

dsf6766     dsf6766

We lopen weer tot aan de Marktstraat, slaan rechtsaf en dan weer rechtsaf de Turfpoortstraat in. Aan onze linkerhand de huidige RK Vituskerk en even daarna het Spaanse Huis, een van de overgebleven middeleeuwse gebouwen. Waarschijnlijk was het ooit een gasthuis of een kapel daarvan. Tijdens het beleg en de verovering van de Spanjaarden diende het als stadhuis. In de voorgevel herinneren gevelstenen aan het bloedbad dat de Spanjaarden aanrichtten. Het gebouw dient nu als onderkomen van het Weegschaalmuseum, na dienst gedaan te hebben als waag, militaire bakkerij en Comeniusmuseum.

260px-gevelsteen_spaanse_moord

Op nr 26 van de Turfpoortstraat bevindt zich de praktijk van huisarts Galavazi. Op de muur prijkt het tiende gedicht van het project ; ‘Elk paradijs’ van Marjoleine de Vos, uit mei 2015.

dsf6043        img_3668-2

De Turfpoortstraat uitlopend stuit je van zelf op het Nederlands Vestingmuseum, gevestigd in Bastion Turfpoort over een oppervlakte van 2 hectare, met een openluchtdeel en een ondergronds deel. Het museum is er al sinds 1955 en kent een prachtige en hoogwaardige collectie op het gebied van vestingartillerie, de geschiedenis van Naarden en de waterlinies.

26195615_1723960214345430_8271863570101711079_n       43199577_2148106095264171_5086010958078279680_n

We slaan linksaf en daarna weer linksaf de Beijert in. Drieentwintig jaar woonde Willem Jan Otten in deze straat. Op tientallen meters daar vandaan is de laatste tekst onlangs op een zijmuur van Beijert 18 aangebracht, de laatste drie regels van een gedicht dat met vele andere gedichten Otten in zijn werkkamer schreef.

beijert      beijert

Doorlopend komen we weer op het Dortsmanplein, parkeerterrein en zaterdagmorgen vol marktkramen met bloemen, groente en fruit, kaas, vis, brood e.d. Het witte gebouw, een voormalige militaire kantine, herbergt theater De Mess.

De wandeling is ten einde met dank aan Vereniging Stad Naarden. Een boekje met alle zestien gedichten, inclusief foto’s –  waarvan ik er velen heb overgenomen – van Uitgeverij Comenius is verkrijgbaar bij de VVV en bij boekhandels in de omgeving. De laatste foto met Jeroen Paulussen aan het werk voor het eerste muurgedicht komt eveneens van de site van genoemde vereniging. 

dichterbijdestad_cover_lr-1

Tot slot: in Naarden – in en buiten de vesting – zijn talrijke BN’ers geboren en overleden. Voor een volledige lijst zie Wikipedia Naarden. Omdat het hier om een literaire wandeling gaat ( en als extra aandacht voor markante gebouwen) noem ik zelf hier de geboortes van Cornelis Johannes Kneppelhout (31 dec.1778 – Leiden 1 nov.1818), Willem Arondeus (22 aug.1894 – Haarlem, 1 juli 1943), Belcampo (H.P.Schönfeld Wichers – 21 juli 1902 – Groningen, 2 jan.1990) en Hans Lodeizen (20 juli 1924 – Lausanne, 26 juli 1950).           Marianne Philips overlijdt in Naarden op 13 mei 1951; zij was geboren in Amsterdam op 18 maart 1886.

 

 

 

De wereld van 26 mei – 1954

Op mijn vijfde verjaardag was het gemiddeld bijna 20 graden, met een minimum van 11 en maximum van 28 graden. Licht bewolkt en vrijwel de hele dag scheen de zon.

Een dag voor mijn verjaardag loopt de bekende fotograaf Robert Capa in Vietnam op een landmijn en komt daarbij om het leven, hij is slechts 40 jaar oud. Een paar dagen na mijn verjaardag vindt in Oosterberk de eerste Bilderbergconferentie plaats, een initiatief van prins Bernhard en wordt paus Pius X heilig verklaard. 

250px-robertcapabygerdataro Robert Capa266px-papst_pius_x-01 Pius X

Het jaar begon met de fusie van de dorpjes Oudenrijn en Veldhuizen tot De Meern, waar later mijn oom Elbert en tante Hennie (zuster van mijn moeder) kwamen te wonen.

260px-marekerk_de_meern   De Marekerk in De Meern

Op 1 februari wordt profclub De Graafschap opgericht en Jeen van den Berg wint op 3 februari de tiende elfstedentocht. Op de negentiende schenkt Chroesjtsjov het schiereiland Krim aan de Oekraïense Sovjetrepubliek t.g.v. de 200 jarige band met Rusland. Poetin heeft dus derhalve een cadeau teruggepakt!

map_of_ukraine_political_simple_oblast_krim Oekraïne met 266px-jeen_van_den_berg_elfstedentocht_1954de Krim

Op 1 mei komen de Nederlandse bisschoppen met hun Bisschoppelijk Mandement, die aanspoort om vooral katholieke organisaties actief te steunen en die hen verbiedt  om zich m.n. in te zetten voor linkse organisaties. Een goed katholiek kan geen lid zijn van PVDA, noch de VARA etc.

In juni wordt de UEFA opgericht en in Leeuwarden wordt de Siamese tweeling Folkje en Tjitske de Vries met succes van elkaar gescheiden.

Op 4 juli wordt West-Duitsland in Bern wereldkampioen voetbal. Ze verslaan het ‘wonderteam’ van Hongarije (met Puskas,  Kocsis en Hidegkuti .) met 3-2. De Duitsers komen met 0-2 achter en de favoriet lijkt onbedreigd af te steven op de begeerde bokaal, maar dan geschiedt ‘het wonder van Bern’.

266px-ferenc_puskas         266px-sandor_kocsis_1960_cropped     Puskas en Kocsis 220px-nandor_hidegkuti       Hidegkuti als bondscoach

Op 14 augustus vindt voor het eerst de aftrap plaats van een wedstrijd in het betaalde voetbal, georganiseerd door de ‘wilde’ NBVB. Het betreft een vriendschappelijke wedstrijd tussen Alkmaar ’54 en Venlo. De Volendammer Klaas Smit is de eerste die namens de Alkmaarse club een ‘betaald’ doelpunt scoort.

klaas_smit_1956  Klaas Smit

Op  23 september onthult koningin Juliana op de Afsluitdijk het monument ter ere van ir. Cornelis Lely. Eerder die maand werd het beeld van Bartje onthuld in Assen.

220px-standbeeld_lely_afsluitdijk      Lely              300px-standbeeld-bartje

Het jaar wordt afgesloten met de eerste oudejaarsconference van Wim Kan. Aan het begin van december werd Joseph Mc Carthy door de senaat veroordeeld, waarmee een einde kwam aan diens communistenjacht. En op de 15e ondertekent onze koningin in de Haagse Ridderzaal het Statuut van het Koninkrijk der Nederlanden. Hiermee komt een eind aan de koloniale verhoudingen.

266px-joseph_mccarthy Mc Carthy          250px-denhaag_kunstwerk_wim_kan

Ik zelf zat intussen op de kleuterschool, een paar honderd meter van huis. Mijn oudste heldere herinnering stamt uit die tijd. Ik werd eens met een houten schop geslagen in de zandbak door Gertje Rebel, een zoon van de Huizer folklorist Haindrik van het Noorderainde, die z’n brood verdiende als portier bij de Balatumfabriek. Jaren koesterde ik een wrok tegen dat in mijn ogen ‘rotjoch’ en nam wraak door na een zondags bezoek aan opa en opoe op de boerderij een steentje naar hem te gooien die hem vol op z’n kin raakte.Hij was op bezoek bij een oom van hem, nota bene vrienden van mijn ouders en onze overburen. Als adolescent verongelukte Gert(je) dodelijk, waar ik dan weer een tijdje gewetenswroeging van kende, absurd genoeg.                                                                                 Op een gegeven moment ontdekte ik dat op elke donderdagmiddag beesten geslacht werden in een slagerij in de buurt van mijn kleuterschool. Ik at tussen de middag thuis snel mijn boterhammetjes om maar niets van het begin van de slacht te missen, te beginnen met het schot tussen de oren van hetzij koe of varken. Dan het opensnijden van de enorme buiken, het leeg laten lopen van de darmen, bij een koe een enorme groene smurrie. ls het echte slachtwerk begon moest ik me naar school haasten. Misschien dat daarom mijn vader jaren later toen ik aankondigde theologie te gaan studeren verzuchtte: ‘ik heb liever dat je slager werd, dan heb ik er nog wat aan’.

Het Huizer Nieuws blad meldt rond mijn verjaardag dat in Bussum een driejarig jongetje doen lijnbus was binnengestapt en in Huizen door de conductrice werd ontdekt en aangifte deed bij de politie. Daar was zijn vermissing al ontdekt en een oudere broer kwam het joch ophalen. Het bericht ook dat een ‘ een bakker alhier zijn minderjarige zoon vers brood liet bezorgen vóór tien uur. De bakker beging hiermede een dubbele overtreding en er volgde dan ook een dubbele bekeuring’.

Bij het politiebureau aan de Arie de Waalstraat werden de volgende gevonden voorwerpen bezorgd: een hondje, glacé handschoen, klapperpistool, oud herenrijwiel, portiersruk, gr.jasje, zgn.toppertje, dames handschoen, sigarenkoker, armband, dasspeld, pannenpons, ballpoint, autoped, tas gereedschap, rijwielkaart, combinatietang en een bril. Je kunt je fantasie hier weer op los laten. Wordt met toppertje een dameskledingstuk bedoeld over onderjurk/bh heen? En dus liep of fietste de dame een soort van ‘topless’?

img_1632      img_1630   Met mijn jongere broertje Cees bij de boerderij van opa en opoe Vos op een zondag gezien de kleding. rechts heeft ome Dirk, een veel jongere broer van vader die de boerderij runde en zelf nog niet getrouwd was, Cees op zijn armen.

img_1629 Opa en opoe Vos in hun huis aan de Melkweg.

                                                                                                                      

 

Literaire wandeling door Bussum – 2

We waren gebleven bij de Kom van Biegel en lopen nu verder over de Nieuwe ‘s Gravelandseweg. Op nummer 66 woonde Herman Gorter. In 1890 trouwt hij met Louise Cnoop-Koopmans, voor wie hij in ‘Mei’ al zijn liefde had bezongen. In 1893 komen ze in Bussum wonen. Berlage heeft een kleine villa ontworpen en de vader van Jan Veth helpt bij de bouw. Jan biedt de Gorters tijdens de bouw onderdak. Aan Albert Verwey schrijft Gorter:

‘Beste Albert!  Wij komen in Bussum te wonen. Dit is nu wel niet geheel en al het plezierigste, maar het heeft toch vóór dat ik eens met een verstandig mensch kan spreken, er komt daar nog al eens iemand. Dicht bij Amsterdam. Dicht bij Hilversum, om de lessen. Er wordt een huis voor ons gezet. Wie doet het? De ouwe heer van Jan Piet (Veth), die hij er om gevraagd heeft voor mij. Vindt je dit niet aardig.’

Onder de vrienden behoren naast Veth Antoon der Kinderen en Van Eeden. Van Deysel komt in 1893 in Baarn wonen. Voor de sportieve Gorter geen grote afstand. Hij fietst en wandelt graag.  Samen met zijn Wies trekt hij er op uit op een tandem. Met Van Eeden wordt gezwommen, getennist en geschaakt. Gorter is een goed cricketer. Hij speelt in de eerste klasse en haalt tienmaal het Nederlands elftal. In de vriendschappen komt een verandering als Gorter zich tegen het eind van de 19e eeuw aansluit (samen met Henriette Roland Holst) bij de SDAP. Hij richt een afdeling daarvan op in Bussum, waarvan hij ook voorzitter is; hij geeft cursussen en lezingen en stelt zich kandidaat voor de gemeenteraad. In zijn dagboek schrijft Van Eeden al op 11 februari 1896:

‘Ik kan niet helpen me gekrenkt te voelen door Hermans gedrag, die hier eenvoudig niet aan huis komt. Al weken niet. Ik ben driemalen bij hem geweest het laatst. En hij bij Veth en Thijm. Hij doet altijd of niets is, maar het is onhartelijk en stug. Ik wilde dat hij er niet meer woonde. Ik houd mij in, maar het grieft me’.

Van Eeden zelf is omgekeerd ook niet meer zo geliefd, ook bij anderen niet. Aegidius Timmerman (1858-1941), classicus en schrijver, noteert:

Van Eeden, die in de buurt woonde, werd op een afstand gehouden. Wat dikwijls moeite kostte. Want hij liet zich niet makkelijk afschrikken. Vooral Veth was weinig op zijn bezoeken gesteld,     zoo weinig dat hij eens voor hem in de wc gevlucht, daar anderhalf uur heeft moeten wachten, en nog wel doodstil, omdat van Eeden al dien tijd in zijn atelier pijpen bleef zitten rooken. Het was niet om het pillow-pak en de klompen waarmede hij op zijn groentewagen arbeiderstje speelde, maar omdat hij altijd aai-poesje-lief tegen ons deed en, in het denkbeeld dat hij veel hooger stond dan wij allen te samen, nederbuigend vriendelijk was.

De Gorters en Van Eedens vierden samen Sinterklaas, maar begin 20e eeuw was dat verleden tijd. Gorters vriendschappen met Verwey en Van Deysel verwateren, maar met Van Eeden botst het echt. Gorter uit harde kritiek op Van Eedens Walden-project. Gorter kwalificeert zich zelf als een zuivere marxist en typeert Van Eeden als een kleinburgerlijke utopist. Gorter splitst zich met zijn getrouwen af van de Bussumse SDAP.

gorterwitsen1892                     img_3467  Gorter in 1892                                                            Gorters villa in Bussum

De Nieuwe ‘s Gravelandseweg vervolgend – naar links en dan naar rechts buigend – komen we in het gebied, waar Van Eeden Walden stichtte. De drukte van zijn bestaan als schrijver-psychiater, altijd maar vrienden over de vloer, de kwelling van een platonische liefde en een weinig bevredigend huwelijk  maken hem ongelukkig. Hij wil afstand nemen en een nieuw begin in een kolonie van gelijkgestemden terwille van een sociaal idee. Met financiële hulp van zijn moeder koopt hij in april 1898 een stuk land rechts van de weg waarover we wandelen. De grond behoort tot het landgoed Cruysbergen, waarop verder weg twee villa’s staan: Groot en Klein Cruysbergen. Op den duur zal bijna het hele landgoed toebehoren aan wat hij Walden noemt, ontleent aan de Amerikaanse schrijver Henry David Thoreau die in 1854 zijn tweejarig verblijf in een hut bij de vijver Walden (Concord, Massachusetts) neerlegt in ‘Walden, or life in the wood’. Willem Bauer, een patiënt van Frederik, ontwerpt voor hem een schrijvershut. Voor zich zelf bouwt Bauer ook een hut en later komen er hutten bij voor Carry van Hoogstraten en voor haar latere echtgenoot Nico van Suchtelen. De villa’s worden ook aangekocht. In Groot-Cruysbergen komen de meeste kolonisten wonen. In opdracht van Van Eeden ontwerpt Bauer ook een landhuis, in Engelse country-stijl. Dat wordt villa De Lelie, bij nr. 86 in de verte nog zichtbaar. In dit huis had Van Eeden een bibliotheek-studeerkamer. Zijn schrijfhut, waarin hij in 1900 ‘Van de koele meren des doods’ voltooit, lag daar in de buurt, een meter onder het maaiveld, met stro en plaggen bedekt. Na het faillissement van Walden wordt de hut verplaatst naar een plek bij het huisje van zijn tweede vrouw Truida Everts, achter villa Groot Cruysbergen. De hut van Bauer, die in 1904 zelfmoord pleegt, staat waarschijnlijk als groen geschilderd tuinhuisje nog immer bij De Lelie.

eede003wald01ill05            eede003wald01ill06        Van Eeden op Walden                                          schrijvershut

eede003wald01ill09      Bauer      eede003wald01ill07 schetsen

In De Lelie komen in februari 1899 Martha en de kinderen wonen. Het huis heeft een gevelsteen met een lelie, vaak ook gebruikt als vignet op veel van zijn boeken. Een verwijzing naar een van zijn beroemdste en mooiste gedichten.

De Waterlelie.

Ik heb de witte water-lelie lief,
daar die zoo blank is en zoo stil haar kroon

uitplooit in ‘t licht.

Rijzend uit donker-koelen vijvergrond,
heeft zij het licht gevonden en ontsloot
toen blij het gouden hart.

Nu rust zij peinzend op het watervlak

en wenscht niet meer . . . .

Van Goghs ‘De zaaier’ hangt boven de haard. Na het failliet in 1919 trekt Martha bij haar zoon in, in Noordwijk. Van Eeden zelf is in 1907 al uit De Lelie vertrokken naar het huisje van Truida Everts. Vanaf 1909 wonen ze samen op Groot Cruysbergen.                                             De witte woning op nummer 88 is ook door Bauer gebouwd, in 1900 betrokken door Willem van Riet, de timmerman van Walden en vanaf 1902 tot 1907 de woning van de leider van de bakkersgroep van Walden, Gerrit de Haer. Aan de overkant, op nr.77, De Maerle ( = de merel), door Bauer gebouwd voor Betsy van Hoogstraten. Het staat niet op Walden en de relatie met Frederik is zo bekoeld, dat ze samen een groot deel van hun correspondentie ritueel verbranden.

img_3469   nr.88               exterieur_voorgevel_-_bussum_-_20284728_-_rce De Maerle

We wandelen verder en kunnen bij nummer 96 tussen de bomen door de hut van Carry van Hoogstraten (1876-1956) zien liggen. Zij is een dochter van Betsy, de amant van Frederik. Zij heeft een zuster Mary en een broer Sam. Van Eeden kent ze uit de tijd dat hij Betsy bezoekt in Hilversum. Carry bezorgt Van Eeden de brieven van Betsy. Op Walden zijn Carry en Mary een van de eerste kolonisten. Mary verlaat Walden na haar huwelijk met Richard Mauve en Carry neemt de administratietaken op Walden van haar over. Nico van Suchtelen (1878 – 1949) maakt Carry het hof en wint haar voor zich. Ook zij verlaten dan Walden en vestigen zich in Bloemendaal, in een luxere variant van de Waldenhut. Van Suchtelen schrijft een op Walden gebaseerde roman, Quia absurdum (1906) en klimt vanaf 1913 tot in 1930 op in de top van de Wereldbibliotheek. Hij is vertaler van o.a. Dante, Goethe, Spinoza, Freud en Shakespeare en publiceert nog meer romans en gedichten. Hij heeft zijn hut, een grote met drie kamers en een keuken, achter Klein Cruysbergen, dat op de plek stond van de villa met in de tuin het bord Oud Cruysbergen, Franse Kampweg 6. We zijn dus rechtsaf geslagen. De huidige villa is gebouwd in 1921 naar een ontwerp van Jaap Londen, een makker van Van Eeden op gebied van het spiritisme en navenante seances. De oorspronkelijke villa werd door Van Eedens moeder gekocht van effectenmakelaar Broekman, die een deel van de grond in bezit hield en derhalve was Walden gesplitst in Oost-Walden (de eerste hutten) en West-Walden.

img_3471    eede003wald01ill04 Van Eedens moeder.                         hutje helemaal achterin van Carry

nico_van_suchtelen_1913         img_3472                                  Nico van Suchtelen                               Oud- Cruysbergen

Lopend richting ‘s Graveland, met aan de overkant het Spanderswoud, zien we rechts de Gamma en de Hocras. Daarvoor stond er de golfkartonfabriek van Van Meurs, waarvan het hoofdkantoor gevestigd was in het koloniehuis Groot Cruysbergen oftewel Walden, waar de meeste kolonisten woonden. In 1970 brandde dat totaal af. Tussen de Gamma en Hocras doorlopend zie je achter een hoge muur nog het dak van het huis van Truida Everts. In 1907 gaat Walden failliet en komt de schrijvershut dus bij  Groot Cruysbergen te staan. Twee jaar later verhuist Frederik naar het huis waarop dan nog steeds de naam Walden prijkt. Hij blijft er wonen tot zijn dood in 1932.  Van Eeden heeft eigenlijk geen geld om die villa aan te schaffen. Een oud-patiënte, Bertha Zimmerman, koopt het van eigenaar G.J.Dop, eveneens oud-patiënt, voor dertigduizend gulden om het vervolgens aan Van Eeden te schenken. Dat blijkt later nog al ver boven de taxatiewaarde, zeker omdat de grond onvruchtbaar is en een dermate schrale oogst oplevert, dat mede daardoor Walden mislukt. Komt nog bij dat Dop een jaar lang weigert de villa te verlaten. De familie van Zimmerman is fel gekant tegen de schenking, dus blijft het in handen van Bertha die in 1902 met Arthur van Schendel trouwt. Van Eeden neemt het huis over, waarbij Betsy van Hoogstraten de helft van het bedrag betaat, de andere helft is een schuld aan Zimmerman. Op gegeven moment kan Van Eeden niet voldoen aan schuldaflossing. Enfin, ook dat is medeoorzaak van het einde van Walden. De doodsteek is echter het vertrek van de bakkerij en de cacaofabriek, naar resp. Bussum en Amersfoort. Zij waren de enige vormen van bedrijvigheid die rendeerden.De verkoop van zelfgebouwde groente levert weinig op, evenals de honing uit eigen bijenstallen.

Op Walden wonen 38 personen, waarvan 16 in het grote huis, waaronder 7 kinderen. Er wonen arbeiders, intellectuelen en patiënten van Van Eeden. In 1900 meldt zich J.H.F.Grönloh bij Walden, maar hij wordt afgewezen omdat Van Eeden ‘arbeidskrachtige menschen noodig heeft met een gezond zenuwleven, die goed weten wat ze willen’. Als Nescio schrijft de afgewezene in Titaantjes:

In de kolonie van Van Eeden hadden we misschien kunnen gaan, maar toen we op een Zondag er heen waren gelopen, vier uur gaans, toen liep daar een heer, in een boerenkiel, met dure gele schoenen, kolombijntjes te eten uit een papieren zak, blootshoofds, in innige aanraking met de natuur, zoals dat toen genoemd werd, en z’n baard vol kruimels. Toen dorsten we niet verder en liepen weer naar Amsterdam terug.

Boogaart en De Rooij schrijven: ‘Met het oog op de literaire reputatie van Walden kunnen we alleen maar verzuchten: had Van Eeden in 1900 Nescio maar wel toegelaten’. Nescio begint later met vrinden bij Huizen de kolonie Tames, wat ook geen succes werd.

Als we een glimp hebben opgevangen van het voormalige huis van Truida Everts, waar aan een wapperende vlag te oordelen een lid van een ‘heksenbeweging’ woont, lopen we terug naar de Franse Kampweg en zien rechts een tankstation. Vlak er voor loopt een landweg naar rechts, die al snel over een sloot voert. Die sloot komt uit de richting van ‘s Graveland en loopt helemaal door achter het voormalige Walden en de villa’s aan de Nieuwe ‘s Gravelandseweg. In deze sloot zwommen de Waldenbewoners, maar ook Herman Gorter. Vandaar ‘ ‘t luie gat’ als naam voor die sloot. Tegenover het tankstation bevindt zich de ingang van het landgoed Bantam, waar Van Eeden graag wandelde.  We lopen terug over de Franse Kampweg langs Spanderswoud, waar Van Eeden ook graag kwam en door heen fietste op weg naar Hilversum, naar zijn geliefde Betsy. Voorbij de afslag naar de Nieuwe ‘s Gravelandseweg doemt links de Franse Kampheide op. In 1672 sloegen Franse troepen van zo’n drieduizend man hier hun tenten op voor het beleg van Naarden. Rechts van de weg ligt al sinds 1932 een kampeerterrein voor minvermogende Amsterdammers; het was gekocht van de Erfgooiers. Wij steken de hei schuin over, komen op de Struikheiweg en gaan rechtsaf. Even later staan we weer voor station Bussum-Zuid.

eede003wald01ill13    img_3473  Groot – Cruysbergen                                                  De Gamma

img_3478        img_3658                     ’t luie gat                                                      plattegrond van Walden.

 

 

Literaire wandeling Bussum – deel 1

In 2011 kwam bij Uitgevrij Bas Lubberhuizen  het boek uit ‘Het beste mijner paradijzen’ van de hand van Ronny Boogaart en Eric de Rooij. Het boek bevat een drietal  literaire wandelingen door het Gooi. De eerste wandeling gaat door Bussum met Frederik van Eeden als uitgangspunt. Van Eeden woonde van 1886 tot zijn dood in 1932 in dit Gooise villadorp. In 1886 trouwde hij met Martha van Vloten, bij wie hij twee zoons kreeg: Paul en Hans. Ik maak dankbaar gebruik van dit boek, volg hun route en verslind hun informatie.

De wandeling start op de Oude RK Begraafplaats achter het station Bussum-Zuid. Vrij direct na de ingang zien we al het graf van Van Eeden, die over zijn eigen einde c.q.  uitvaart al in 1886 – hij is dan 26 – schrijft:

Spel mijner wereld!  - nu is het genoeg.                                                                                                               Wel zijn zij mooi, – de bonte dromen-reien,                                                                                                           de kleuren, en geluiden – en het licht-                                                                                                         doch laat het stil zijn, – want nu wil ik schreien…..                                                                                     Maar eer het eeuwig zwart gordijn zal vallen                                                                                             groet ik de levende gestalten allen                                                                                                                          die speelden voor mijn aangezicht.

(uit: Van de passieloze lelie)

Deze doodspoëzie is typerend voor de Tachtigers en voor Van Eeden zelf. Vanaf 1918 lijdt de man van Walden al aan een specifieke vorm van Alzheimer, de ziekte van Binswanger, waarbij de hersenen door verandering in de vaten worden aangetast. Symptomen zijn depressies en persoonlijkheidsverandering. Van Eeden typeert het zelf als een gevecht tegen demonen. Hij is dan al katholiek geworden vindt in pastoor Egbert Beumer zijn biechtvader, die dan ook de uitvaartmis leidt op 20 juni 1932 in de Bussumse St.Vituskerk.

Uit zijn dagboek:

Oover mijn zonden tob ik niet meer. God laat zich niet oovertreffen in eedelmoedigheid, zei pastoor Beumer. Ik zal strijden tot het einde – maar verwacht dan ook de kalme en gelukkige vreugde, die het heerlijkste was van mijn leeven. In al mijn groote zonde is toch de liefde de hoofdzaak. En mij zal veel vergeeven worden.

img_3442-2

 

We verlaten de begraafplaats en slaan de Nieuwe Hilversumseweg in. Al spoedig verschijnt aan de linkerkant de ingang tot de Algemene Begraafplaats, waar Van Eedens zoon Paul begraven ligt. Hij stierf in 1913 aan tuberculose, slechts 24 jaar oud. Een mooie lommerrijke begraafplaats, maar ondanks de routeaanwijzingen in het boek heb ik zijn graf niet kunnen vinden. Van Eeden wijdde een hele bundel aan Paul: ‘Paul’s ontwaken’ (1913). De laatste regel van het volgende gedicht is op de zerk ‘geschreven’. 

‘Slaap in! Nu komt de rust!’ zoo sprak mijn bang verstand                                                                     toen hij den Roep des Eeuw’gen wachtte aan’s Leevens rand.                                                               Maar hij sloot de ogen niet – hij oopende ze wijd                                                                                                   en hield zijn laatste kracht voor oovergang bereid                                                                                            de machtelooze vingren vouwend in gebed                                                                                                        totdat zijn blijde ziel verlost was en gered.                                                                                                            Zoo werd door hem mijn ijdel woord te schand gemaakt:                                                                              Hij is niet ingeslapen – maar in ‘t Licht ontwaakt.

We vervolgen de Nieuwe Hilversumseweg en slaan de tweede zijstraat rechts in, de Gooibergstraat, die over het spoor leidt. Links stond Villa Rosa, buitenhuis van Eduard Alberdinck Thijm en Rosalie Cuipers, dochter van de beroemde architect, die in Bussum, behalve de Villa ( afgebroken) de St.Vituskerk ontwierp. Beiden waren neef en nicht van Lodewijk van Deyssel. In de villa kwam ‘s winters de leesclub ‘De Vioolstruik’ bijeen, met Van Deysel als secretaris.

We steken de Brinklaan over en gaan rechtsaf de Prinsenstraat in. Op nummer 8 woonde de Vlaamse balling René De Clerq, een gast van Van Eeden op Walden.  Hij opent er een kunsthandel , De Blauwvoet, met werken van landgenoten. Het is de tweede keer dat de man “met die geweldige wapperende baard” (Victor van Vriesland) zijn toevlucht in Bussum zoekt. De eerste keer vlucht hij in september met een miljoen andere Belgen onze grens over na de Duitse inval van september 1914. De Clerq wordt de spreekbuis van een vrij Vlaanderen, vrij niet alleen van de Duitse bezetter, maar ook van Franse invloeden. Hij is de spil van de herdenking van de Guldensporenslag van 1302 in het Bussumse  Bos van Bredius. Er worden telegrammen gestuurd naar zowel Wilhelmina als naar koning Albert, maar de koning acht het telegram met de oproep van Vlaamse onafhankelijkheid ongepast. De Clerq, teleurgesteld in zijn reactie, wordt een radicale activist, wat tot ontslag leidt als docent aan de school voor Belgische vluchtelingen in Amsterdam.  Hij keert terug naar Vlaanderen, maar moet – omdat de activisten samenwerking met de Duitse bezetter niet schuwen – na de Duitse capitulatie wederom de wijk nemen en vindt dus onderdak in de Prinsenstraat. Hij overlijdt in het zelfde jaar als Van Eeden en wordt begraven in Maartensdijk en in 1982 herbegraven in zijn geboorteplaats Deerlijk, waarbij blijkt dat zijn baard nog ‘intact’ is.

img_3446 Prinsenstraat 8

Aan het eind van de Prinsenstraat gaan we linksaf de Sint-Vitusstraat in en lopen langs de genoemde kerk, al een tijdje in gebruik als appartementencomplex. Van Eeden is in 1922 katholiek geworden. Hij is dan al weer 15 jaar getrouwd met Truida Everts (1873-1952), die twee jaar eerder al overging tot het katholieke geloof. Hun beider zonen Hugo en Evert worden in dat jaar gedoopt. Milos Seiffert (1887 – 1941), Van Eedens Tsjechische vertaler en bewonderaar is in 1921 op bezoek en gaat op Goede Vrijdag – met grote weerzin, omdat hij zich juist van de RK-kerk had afgekeerd – met de Van Eedens mee naar de Sint-Vitus. Hij schrijft:

‘De streek baadde nog in de ochtendnevel, alleen de hei bij onze voeten kleurde bruin en achter de groene gordel van het lage dennenhout verhief zich de katholieke kerk, waar het ochtendfrisse, zo bijzondere echtpaar Van Eeden zich met flukse tred heen spoedde’.

img_3447  

We lopen een stukje terug en gaan linksaf de Kapelstraat in. Op de Kerkstraat rechtsaf en op de rotonde links de Landstraat in. In deze straat woonde van 1890 tot 1893 de journalist-schrijver P.L.Tak, die tot het ontvangstcomité behoorde van Paul Verlaine, als deze in 1892 ons land bezoekt.  We gaan linksaf de Havenstraat in en lopen tot de Brinklaan. Op Havenstraat 34 werd in januari 1903 een winkel geopend van de G.G.B., de vereniging Gemeenschappelijk Grond Bezit, waarvan de bakkers en de cacao-bewerkers van Walden lid waren. In deze winkel werd ‘Waldens Bruin- en Witbrood’ en ‘sportbeschuit’ verkocht” (Boogaart/De Rooij, blz.35)    Rijk de Goojier vertelde me ooit dat zijn vader als bakker begonnen was op Walden en later in Utrecht een eigen bakkerij begon.  We gaan rechtsaf de Brinklaan op en zien al snel rechts het gemeentehuis van Bussum. In de hal het bronzen beeld van ‘De kleine Johannes’, Van Eedens beroemdste schepping. Het is van de hand van beeldhouwster Margot Huding-Heldring en stond lang in een kalkstenen uitvoering in de Kom van Biegel in de buurt van Van Eedens villa Dennekamp. Helaas was het regelmatig doelwit van bekladding en vernieling.  

img_3450-2             img_3451

Voorbij het gemeentehuis linksaf de Nieuwe Englaan in, een mooie straat met aantrekkelijke huizen. De straat loopt tot aan het spoor, waar we rechts afslaan, Vlietlaan. Links het spoor over en dan vrij snel rechtsaf de Slochterenlaan, langs de Action en dan linksaf de Graaf Wichmanlaan in. Rechtsaf de Koningslaan in. Op nummer 4 staat Villa Helma. In deze villa woonde de weduwe van Theo van Gogh, Vincents broer. Johanna Bonger (1862-1925) en Theo waren op 17 april 1889 getrouwd. In 1890 wordt hun zoon Vincent Willem geboren, in het zelfde jaar sterft de beroemde schilder en een half jaar later haar echtgenoot. Met haar nog piepjonge zoontje verhuist Johanna naar Bussum. In haar dagboek schrijft ze:

‘Om hem (het kind) gezonde frisse lucht te geven, ben ik hier in Bussum gaan wonen, om de kost te verdienen voor ons beiden ben ik een pension begonnen. Nu moet ik zorgen dat ik door al die huishoudelijke beslommeringen niet verlaagd word tot een huishoudmachine, maar ik moet mijn geest wakker houden’.

Bij de inboedel behoren alle schilderijen, tekeningen en brieven van Vincent. Ze probeert naast het pension inkomsten te verwerven met de verkoop van werk van Vincent, maar dat bleek aanvankelijk een moeizaam karwei. Maar dan ontvangt ze steun van de kunstenaars die bij de Tachtigers behoren, onder wie Jan Veth en Frederik van Eeden. De laatste introduceert Vincent in De Nieuwe Gids. Van Eeden kende Van Goghs werk door een bezoek in het najaar 1890 aan de zieke Theo in Parijs. ‘De zaaier’ hing bij Frederik en zijn eerste vrouw tot hun scheiding bij hen aan de muur. Uiteindelijk lukt het Johanna Bonger  tot 1923  247 schilderijen en tekeningen te verkopen. In 1903 verhuist ze met haar nieuwe echtgenoot Johan Cohen Gosschalk naar Amsterdam. Als deze in 1912 overlijdt, verhuist ze met haar zoon naar New York om in 1919 weer naar ons land terug te keren. Intussen maakt ze ook in twee delen de brieven van Vincent van Gogh persklaar. 

img_3457  Villa Helma

We vervolgen de Koningslaan tot de Meerweg en dan linksaf, rechtsaf de Parklaan in. Op nummer 35 treffen we villa Op den Akker, waar Jan Veth woonde. Tussen de echtparen Veth en Van Eeden- Van Vlooten bloeit een hechte vriendschap op. Veth portretteerde Frederiks echtgenote en ontwierp de boekband van ‘De kleine Johannes’.

img_3458      img_3459

Terug naar de Meerweg rechtsaf komen we op een rotonde. Links aan de overkant waar nu een villa staat met rieten dak stond de eerste villa van Van Eeden en Van Vloten na hun huwelijk, villa Beukenoord. Ze wonen er van 1886 tot 1893. Hun beide zoons worden er geboren. Behalve kippen en een hond hoort ook het aapje Priem tot hun menagerie. Als ‘Kees’ speelt het dier nog een rol in De Kleine Johannes. Van Eeden is huisarts in die tijd, wat hem maar matig bevalt: ‘Twee jaar verbeuzeld in een dorpspraktijk waarvoor ik niet deugde’. Daarnaast heeft hij een psychiatrische praktijk in Amsterdam, wat hem ook zwaar valt. Zijn huwelijk verloopt eveneens stroef. Hij wordt in 1889 al verliefd op de getrouwde Betsy van Hoogstraten, met wie hij tien jaar een platonische verhouding onderhoudt. In 1907 gaan hij en Martha uit elkaar. Creatief verkeert hij ook in een impasse. Zijn inspiratie komt enigszins terug als Willem Kloos bij hem onderduikt. Die ziet in de verloving van zijn voor hem zeer dierbare Albert Verwey met Kitty van Vloten z’n leven instorten, overweegt zelfmoord, maar kiest voor onderduik. Bij de Van Eedens schrijft hij in twee dagen tien sonnetten. In zijn dagboek schrijft Frederik:

‘Kloos heeft hier verzen gemaakt. Een heel boek vol verzen er plotseling uitgeworpen in twee dagen. Het was heel prettig voor mij, – ik was er in en ‘t was me alsof ik er deel aan had (…) Wat een wonderbaarlijk maaksel is Kloos. Hoe heeft God het omhulsel ruw en slordig afgewerkt om daar binnen in met al zijn scheppingskracht een wonder te kunnen maken van teederbevend, doorzichtig-lichtend schoon. Ik ben in den laatsten tijd veel gelukkiger’.

Hij komt pas weer goed op gang na zijn afscheid van de Amsterdamse kliniek om volledig van de pen te gaan leven, waarbij hij financiële steun krijgt van zijn moeder. Van Beukenoord wordt er verhuisd naar villa Dennekamp.

eede003wald01ill03         img_3634                                                     Martha                                                        Van Eeden met zijn zoontjes Paul en Hans

Vanaf de Meerweg nemen we de Nieuwe ‘s-Gravelandseweg, langs de Spieghelkerk (PKN), waar ik zelf regelmatig voorga en het Willem de Zwijgercollege. Aan de linkerkant komen we de H.J.Schimmellaan tegen. Waar nu het lyceum staat, stond Anna’s Hoeve, het huis dat de schrijver Hendrik-Jan Schimmel (1823-1906) liet bouwen in 1878, genoemd naar zijn eerste overleden vrouw. Hij betrekt de villa met haar zuster, met wie hij trouwt. Schimmel dicht over de villa:

Er zweeft een lieve tooverfee                                                                                                                                   Op Anna’s Hoeve rond.                                                                                                                                              Ze neemt steeds stof en vezel mee                                                                                                                      Van weide- en heidegrond;                                                                                                                                     Beleid en zorg in d’eene hand                                                                                                                              In de andre een vruchtbare straal                                                                                                                        Roept zij de knoppen aan de plant                                                                                                                      En spreekt der bloementaal

Schimmel schrijft historische romans die Van Eeden in zijn jeugd verslindt. In 1885 komt hij bij Schimmel aan huis en mag in zijn omvangrijke boekerij over spiritisme rondsnuffelen. Het begin van zijn belangstelling voor het occulte. Schimmels graf op de Algemene Begraafplaats, die we eerder bezochten is helaas in 1974 geruimd. De H.J.Schimmellaan heette eerst Majoor Franslaan, omdat het toenmalige gemeentebestuur dacht dat dat een werk van Schimmel was. Tien jaar later wordt de vergissing ingezien en sinds 1917 draagt de laan de naam van de schrijver zelf. In Anna’s Hoeve vond later uitgeverij Van Dishoeck er onderdak, de uitgever van Vlaamse exil-auteurs en van Nederlandse schrijvers als Annie Salomons, P.C.Boutens en Theo Thijssen. Op de plek van het huis staat nu de aula van Het Willem de Zwijger.

img_3463             Spiegelkerk       img_3464           Willem de Zwijger

De Nieuwe ‘s-Gravelandseweg buigt verderop opeens naar rechts en kruist bij het begin van de Kom van Biegel de Parklaan. Als we die inlopen naar rechts zien we op nummer 4 het pand waarin destijds pension Parkzicht  was gevestigd. Willem Kloos neemt er op 1 oktober 1896 zijn intrek. Daarvoor had hij vanaf 8 mei wederom onderdak gevonden bij de Van Eedens. Frederik had er tegenop gezien, want Kloos was tegen de zin van zijn toeziend houdende arts Samson ontslagen uit het Utrechtse Krankzinnigen Gesticht. Uiteindelijk valt het mee. Het pension wordt bestierd door de weduwe Linn, met een zoon van 21 en een dochter van 18. Met de zoon speelt Kloos vaak een schaakpartijtje; het pianospel van de dochter kan hij niet verdragen. Van de Nieuwe Gids ontvangt hij maandelijks vijftig gulden, precies de prijs van de kost en inwoning.  Van Eeden en Kloos zien elkaar slechts eenmaal in de drie maanden voor een partijtje schaak. Op 5 april 1899 vertrekt Kloos uit Parkzicht naar Den Haag. Hij heeft Jeanne Reyneke van Stuwe leren kennen, trouwt met haar in 1900 en zij blijven bij elkaar tot zijn dood in 1938. Van Eeden en Kloos zijn gebrouilleerd geraakt, schrijven verzen tegen elkaar. Kloos zelfs tot na Frederiks dood. Toch kan Van Eeden soms ook een toon van vergevingsgezindheid aan slaan, zoals in een 1926 gepubliceerd vers:

Laat mij nog eenmaal u met zachtheid noemen                                                                                                  mijn vrind van jaren her, eens zo nabij.

(……)

Hoe hebben wij gedoold, geliefd, geleeden!                                                                                                      Nu staan wij beiden aan des grafkuils rand.                                                                                                    Vergeef wat U mijn woorden lijden deeden                                                                                                      tot weerzien dan – in ‘t beetje Vaderland.

Terug naar de Nieuwe ‘s-Gravelandseweg, naar ‘de Kom van Biegel’. De vijver ontstond in 1880 toen de Amsterdamse koopman J.H.Biegel het weggraven zand gebruikt voor een heuvel, waarop hij de villa Solitudine liet bouwen. In de twintiger jaren dreigde op die plek meer bebouwing, tegen het zin van bezorgde burgers. De gemeente kocht de grond in 1929 van de toenmalige eigenaar, de heer Brünot. Het was zwaar verwaarloosd en werd opgeknapt. Bij het parkje stond tot 1958 Van Eedens villa Dennekamp, een ontwerp van Berlage. Daarvoor in de plaats kwam het huidige lange flatgebouw. Er waren nog al wat mensen die in de vijver zelfmoord pleegden, in 1915, 1921 en in 1935. Hier stond ook het zandstenen monument De kleine Johannes, vaak beklad, onthoofd en in 1974 aan gort geslagen. Tegenover de Kom stond ook het huis van Dirk Witte wiens liedjes vertolkt werden door o.a. Jean Louis Pisuisse. Hij was later bewoner van ‘t Hooge Nest bij Huizen, waarover recent het prachtige gelijknamige boek van Roxane van Iperen verscheen. Het huis was in de oorlog  voor een paar jaar onderduikadres van Joden en broeinest van Joods verzet.

img_3465          Pension Parkzichtimg_3466          Kom van Biegel

De wereld van 26 mei – 1953

Op mijn vierde verjaardag liep de temperatuur van 10 tot 20 graden; het was half bewolkt, er viel zo’n 4 mm regen en er was in totaal bijna 3 uur zon.                                                  Op mijn verjaardag werd in Bushey (Hertfordshire) Michael Portillo geboren, als zoon van voor het Franco-regime gevluchte Spaanse vader en een Schotse moeder. In 1984 wordt hij lid van het Lagerhuis in een tussentijdse verkiezing, nodig omdat de houder van de zetel omkwam bij een bomaanslag van de IRA. De Conservatief Portillo was een groot bewonderaar van Margaret Thatcher en een euroscepticus. Onder haar en John Major werd hij staatssecretaris en in 1992 schopte hij het tot minster van Defensie. In die hoedanigheid provoceerde hij in 1995 Labour met z’n uitspraak: “You can’t trust Labour on defence”. Hij werd gezien als de ideale opvolger van Major, maar de Tory’s leden in 1997 een verpletterende nederlaag, waarbij hij zelf ook zijn zetel verloor. Sindsdien wordt wanneer een voornaam politicus wordt weggestemd een ‘Portillo-moment’ genoemd. In 1999 beleeft hij z’n comeback in het Lagerhuis en is er tot 2005 een backbencher. Vanaf 2002 is hij werkzaam in het bedrijfsleven als bestuurder van de wapenfabriek BAE Systems. Hij moet in 2006 aftreden vanwege belangenverstrengeling. Hij vindt emplooi bij de BBC en produceert populaire Trein-series, ook bij ons uitgezonden.

220px-michael_portillo_by_regents_college_cropped

In januari wordt Maarschalk Tito gekozen tot president van Joegoslavië en wordt de Consumentenbond opgericht. Eisenhower legt zijn eed af als 34e president van de VS, John Foster Dulles wordt minster van Buitenlandse Zaken.                                                                    Maar voor ons eindigt de maand in een catastrofe in Zeeland en West-Brabant. Een zware noordwesterstorm in combinatie met springtij doet talrijke dijken breken en zorgt voor wel 1836 doden. Deze Watersnood werd aanvankelijk Beatrixvloed genoemd, want op 31 januari is Beatrix jarig. ‘Voor en na de Ramp’, zeggen ze nog steeds in Zeeland als tijdsaanduiding. Met deze ramp is mijn vroegste herinnering verbonden. De zondag van 1 februari nam mijn vader mij mee op een wandeling naar de Huizer haven, waar het water over de kade klotste, ik herinner me guur weer en een donkere dag. 

260px-watersnoodramp_1953_dijkdoorbraak_den_bommel     Bij Den Bommel     266px-watersnood_van_1953

Vanwege de watersnoodramp raakte de prestatie van Kees Broekman naar de achtergrond. Op 1 februari werd hij in het Noorse Hamar als eerste Nederlander Europees kampioen schaatsen. (Wim van der Voort werd tweede) De man uit De Lier had zijn naam al gevestigd in 1948, toen hij op het WK allround zowel de vijf als de tien kilometer won. En het jaar er voor was hij de eerste Nederlander die een medaille won tijdens de Olympische Winterspelen: zilver op de 5000 meter. Als coach is hij succesvol in 1969 en 1970, toen hij Attje Keulen-Deelstra naar de wereldtitel begeleidde en een paar jaar later coachte hij als bondscoach van Zweden Göran Claeson naar zowel de Europese als de wereldtitel. Hij overleed in 1992 in Berlijn op 65 jarige leeftijd.  In dezelfde maand wordt de Deltacommisie ingesteld.

kees_broekman_1968

In maart overlijdt Stalin en op de 12e vindt de beroemde watersnoodwedstrijd plaats tussen een Frans elftal en een team van in het buitenland opererende Nederlandse profs. Het betekent uiteindelijk de aanzet tot profvoetbal in eigen land het jaar er op. Het Nederlandse team, met  o.a.Frans de Munck, Bertus de Harder, Bram Appel en Kees Rijvers, won met 1-2.   Er is een vaccin tegen polio gevonden en de maand wordt afgesloten met het radioprogramma ‘Beurzen open, dijken dicht’ met Johan Bodegraven als presentator. In het Concertgebouw kan deze zes miljoen gulden overhandigen aan het Rampenfonds.

300px-ziet_u_er_iets_in_-_johan_bodegraven     Johan Bodegraven

In april een goed voorbeeld van de overgang van de ‘oude’ naar een ‘nieuwe’ wereld. Bij Maartensdijk wordt de laatste tolboom van ons land weggehaald en aan het eind van de maand publiceren in Nature Francis Crick en James D.Watson hun onderzoek naar de structuur van het DNA.

In juli is er succes voor de Nederlandse wielerploeg in de Tour de France: winst van het ploegenklassement. Op de 27e van die maand eindigt de Korea-oorlog in een wapenstilstand. Die helaas nog immer duurt.

Er storten vliegtuigen neer van Air France in de Franse Alpen (42 doden) en van Sabena bij Frankrijk (44 doden). Op tv wordt de eerste voetbalwedstrijd uitgezonden: Nederland-België, de NTS betaalt 500 gulden aan de KNVB daarvoor. Op dertigduizend tv-toestellen is dit te zien, want zoveel zijn er in ons land. Op 7 november wordt bij Ouwerkerk op Schuwen het laatste gat van de ramp gedicht.

In december komt voor het eerst Playboy uit met op de cover een naakte Marilyn Monroe. De Nobelprijs voor Natuurkunde gaat naar onze landgenoot Frits Zernike vanwege zijn uitvinding van een microscoop die het inwendige van levende cellen kan laten zien. De ‘wilde’ Beroeps Voetbalbond wordt opgericht, Beria, de zeer gevreesde politiechef van de Sovjet-Unie komt om het leven en op 30 december neemt in Haarlem Jo Vincent afscheid van haar publiek.

266px-zernike  Zernike  266px-lavrenti_beria_stalins_family Beria

jovincent1953   Jo Vincents afscheid

Winston Churchill ontvangt de Nobelprijs voor Literatuur en in Rotterdam wordt het beroemde monument van Zadkine geplaatst. In de zelfde stad aan de Blaak het ‘Nakie van Blakie’ : Vrede en Welvaart van Pieter Starreveld.

80px-zadkine_rb_i     Zadkine                     101px-rotterdam_de_welvaart_kunstwerk  Vrede en Welvaart.

De  gemeenteraadsverkiezingen leveren verlies op verlies voor de CHU en winst voor AR,  SGP, PVDA, VVD en CDU (Christen Democratische Unie); de CPN, bij een vorige verkiezing nog goed voor 111 stemmen, wordt weggevaagd. CHU en AR krijgen elk 4 zetels, de SGP 1 zetel, de PVDA 3 en de VVD 2 zetels, de CDU 1 zetel. De CDU ontstaat in 1926 uit een fusie van drie kleine progressieve christelijke partijen. De CDU is anti-militaristisch en kent in oa. ds. J.Buskes en de dichter Fedde Schurer markante voormannen. In 1946 gaat de partij op in de PVDA, maar in ons dorp duurt dat nog even. Zelf ben ik jaren later actief geworden in de ARJOS, de jongerenpartij van de AR en heb nog eens Maarten Schakel op verkiezingstournee in Het Gooi mogen begeleiden. Toen ik al besloten had na de Kweekschool theologie te gaan studeren werd ik gevraagd om me voor de gemeenteraad kandidaat te stellen. Mij werd plek drie beloofd, garant voor een zetel. Vanwege genoemd besluit en verhuizing derhalve naar Utrecht heb ik voor de eer bedankt. Voor de CHU kwam o.a. oud-verzetsman Toon van Wiefferen in de raad, voor de AR boer Henk Vos, bekend ook als wethouder en bestuurslid van de Erfgooiers. Zijn boerderij op de bult in de Havenstraat staat er – gerenoveerd  en als burgerlijke bewoning- nog steeds.               En tot slot wederom de gevonden voorwerpen: twee kussenslopen en lakentje, Zeeuwse broche, duimstok, drie portemonnaies met inhoud, bal, speelgoedbeertje, pakje macaroni, lap linnen, autoped, zilveren armband, kinderfietsje, bundel wasgoed, wiel van tractor en een zonnepakje. Hoe en waar verliest iemand kussenslopen en een lakentje? En een bundel wasgoed? Een tractorwiel? Macaroni was er dus al. Wij aten dat nooit in die tijd. Pas veel later werd het een zaterdagsmaal, met kaas, worst en tomatenketchup. heel lang aten wij op zaterdagmiddag of rijst met boter en bruine suiker of hachee; ‘s avonds bij de boterham kregen we een lekkerbekje. 

 

De wereld van 26 mei – 1952

Drie weken na mijn verjaardag krijg ik een broertje: Cees, genoemd naar Cees (Cornelis) van der Poel, vader van mijn moeder. De man die tijdens de mobilisatie van WO I bij het schoonmaken van zijn geweer vergaten was dat er nog een kogel in zat en per ongeluk daarmee in zijn hand schoot. Die hand heeft altijd gekromd gestaan. De oudste broer van mijn moeder heten ook Cees. Hij verdronk in Indonesië (toen nog Ned.Indië voor ons) in mijn geboortejaar. Broer Cees bleek al spoedig een echte robbedoes, wildebras. Hij wilde overal opklimmen en viel dus ook vele malen. Eenmaal van de trap die naar onze zolder leidde waar wij in  afgeschoten kamertjes sliepen. Het bloed kwam uit z’n oren, maar hij overleefde het allemaal. Als volwassene is hij hooguit nog wild als hij op z’n racefiets stapt. Verder is het een onverstoorbare rustige en erg behulpzame broer.

Mijn derde verjaardag was een zwaar bewolkte dag, met af en toe zon en af en toe regen en een temperatuur tussen 10 en 15 graden. Vijf dagen ervoor is het Amsterdam-Rijnkanaal geopend. Het is de verbinding via Tiel met het Ruhrgebied en nog steeds het drukst bevaren kanaal ter wereld. Over 72 km varen per jaar 100.000 schepen. Vijf dagen na mijn verjaardag wordt De Efteling in Kaatsheuvel geopend. Het grootste themapark van de Benelux, met ruim 5 miljoen bezoekers per jaar. Hollebolle Gijs (Papier hier!), Langnek, de Put van Vrouw Holle etc. werden voor onze generatie een niet te wissen begrip. Voor de oorlog was er al een wandel- en speeltuin, op initiatief van een pastoor en zijn kapelaan. De naam verwijst naar de buurtschap bij Loon op Zand. Van Sprookjesbos – met de duidelijke hand van Anton Pieck – werd het een giga attractiepark.

location_amsterdam-rijnkanaal-svg            220px-eft_hollebollegijs_01

Het jaar begint met de afschaffing van de koffie-distributie en daarmee komt een einde aan de rantsoenering van levensbehoeften ten gevolge van WO II.                                                     In Engeland overlijdt George VI op 6 februari. Een dag later wordt zijn dochter als Elisabeth II beëdigd en een jaar later gekroond. Griekenland en Turkije treden toe tot de NAVO.

266px-georg_vi_england           edward_vii_uk_and_successors

King George VI, stotteraar                        George’s vader, George, broer Albert, grootvader

In maart komt op CubaBatista aan de macht en wordt in Qumran, ten zuiden van Jericho, een derde grot met Dode Zeerollen gevonden. De ontdekking is begonnen in 1947 en duurt tot 1956. Uiteindelijk worden zo’n 900 documenten gevonden, waaronder een 200 de Tenach, de Hebreeuwse bijbel, betreffende. Tot op de dag van vandaag wordt er op gestudeerd. De ontdekking is van eminent belang voor vertalen en verstaan van zgn. O.T. en geschriften uit de Umwelt er van.                                                                                                     Bij ons vinden de laatste executies van oorlogsmisdadigers plaats: de Nederlandse SS’er Andries Pieters, schuldig aan gruwelijke marteling en uiteindelijk executie van verzetsmensen en de Duitse SD’er Artur Albrecht als chef SD in Leeuwarden verantwoordelijk voor de executie van tientallen gevangenen. Het totaal aantal opgelegde doodstraffen kwam met deze twee op veertig. Op 1 juni gaat de eerste in ons land gebouwde computer, de ARRA I, mingebruik.

150px-kumran_mapa    andriespieters         arturalbrecht

Qumran                              Andries Pieters                                           Artur Albrecht

Er wordt veel geopend dat jaar, want op 2 juli gaat Maduradam open, met Beatrix als eerste burgemeester. De miniatuurstad is vernoemd naar George Maduro, een student van Curacao die zich in de meidagen van 1940 onderscheidde als cavalerie-officier in de slag om de residentie en zijn levenseinde kwam in Dachau, februari 1945. Zijn ouders schonken het beginkapitaal van dit miniatuur-Nederland, dat nog jaarlijks zo’n 600.000 bezoekers trekt.

Op 17 augustus wordt op Zandvoort de eerste Grand Prix Formule I verreden, gewonnen door Alberto Ascari, ja wel ook toen al in Ferrari. De dag er op kan weer televisie gekeken worden, want vanaf 2 augustus was die wegens de vakantie op zwart gegaan!

In oktober de eerste uitzending over de Familie Doorsnee en het eerste exemplaar van Donald Duck. In november – waarin Eisenhower president wordt – doen de V.S. een eerste proef met een waterstofbom, het begin van de kernwapenwedloop in het kader van de Koude Oorlog. Op 22 november eerste uitzending van de landelijke intocht van Sinterklaas op de televisie, met Mies Bouwman als presentator.  Op 25 november vindt de premiere plaats van de toneelstuk ‘Mousetrap’ van Agatha Christie, die te zien zal zijn tot maart 1974, de langst lopende toneelvoorstelling ter wereld.                                        Tweede Kerstdag ontsnappen Herbertus Bikker, Sander Borgers, Klaas Carel Faber, Jacob de Jonge, Willem van der Neut, Willem Polak en Anton Touseul uit de Bredase Koepelgevangenis, waarin ze vastzitten vanwege oorlogsmisdaden. Ze weten te ontkomen via Berg en Dal naar West-Duitsland.

In mijn derde levensjaar opent Nelson Mandela een advocatenkantoor in Johannesburg voor niet-blanke Zuid-Afrikanen en de V.N. hun hoofdkantoor in New York.

90px-dokwerker_amsterdam   In 1952 verijst De Dokwerker op het Jonas Daniël Meijerplein in A’dam.

In mijn eigen dorp werden rond mijn verjaardag niet minder dan 15 personen  - dames en heren – bekeurd wens overtreding van het rookverbod in bos en heide. Tegenwoordig een van de weinige plekken waar je nog ongestoord roken kan. Of geldt zo’n rookverbod er nog steeds? En ben ik zelf regelmatig in overtreding?

Gevonden werden de volgende voorwerpen (en afgeleverd bij de politie): autoped, zakdoek, ceintuur, kat, ring, blauwe jopper, sleutel, jasjes, spaarkaart, schoen, armbandje, zonnebril, broche. Intrigerend die schoen. Hoe kun je die kwijtraken? Dat merk je toch onmiddellijk! Een kat vond onderdak bij de hermandad, maar ter zelfde tijd werd ” de hond van K” doodgereden, zo meldt de plaatselijke courant. “Het cadaver werd door de gemeente-arbeider V. begraven”.