Category Archives: geschiedenis

Plaatsnamen in gedichten – Epe – Hans Andreus

De Leegte

De Leegte heet een keurige                                                                                                                                  nieuwbouwstraat in Epe:

wat blokken lage huisjes;                                                                                                                               de fatsoenlijke achterkanten                                                                                                                                                met tuintje en schuur                                                                                                                                     van weer andere lage huizen,                                                                                                                       een blokje iets hogere flats                                                                                                                           en hier en daar nog een stuk bouwgrond.

Maar dan heb je dan je leven                                                                                                                               lang over geschreven,                                                                                                                                            de leegte,

en bouwen ze er een keurige                                                                                                                               nieuwbouwstraat van                                                                                                                                     in Epe                                                                                                                                                                          (Gld.).

Hans Andreus is een pseudoniem van Johan Wilhelm van der Zant, die op 21 februari 1926 in Amsterdam wordt geboren en op 9 juni 1977 in Putten overlijdt. Zijn ouders scheiden als hij drie jaar oud is. Hij leeft in hevige conflicten met zijn stiefvader en onder pressie van NSB-leden van zijn familie verlaat hij vroegtijdig de HBS en meldt hij zich in 1943 aan als oostfrontstrijder bij het Vrijwilligerslegioen Nederland, dat later dat jaar  opgaat in de Waffen- SS. (Zonder medeweten van zijn ouders en hun toestemming) Bij de keuring wil hij zich toch afmelden, het wordt hem belet en komt uiteindelijk aan het front in Estland, raakt gewond en wordt door bemiddeling van zijn ouders in april ’44 uit de krijgsdienst ontslagen. In 1946 debuteert hij als dichter, sluit zich aan bij de Vijftigers, van wie hij Lucebert al uit zijn jeugd kent. Hij trekt in 1951 met Simon Vinkenoog naar Parijs, waar hij vriendschap sluit met Hugo Claus. Hij krijgt een relatie met Odile en vertrekt met haar naar Italië. In 1953 vestigen zij zich in Rome. Op Elba tijdens een vakantie geraakt hij in een ernstige psychische crisis wat leidt tot agressie, opname in Nederland en verbreking van zijn relatie. Hij trouwt daarna tweemaal en met zijn tweede vrouw belandt hij op de Veluwe en sterft uiteindelijk aan botkanker in Putten. Daarvoor kende hij wederom een diepe geestelijke inzinking. Tot 1995 lag hij begraven in Putten. Hij werd herbegraven op het Amsterdamse Zorgvlied.

Epe kende hij als bewoner van de Veluwe. Epe is het hoofddorp in de gelijknamige gemeente, Noord-West Veluwe. Grafheuvels in de omgeving wijzen op oeroude bewoning. De naam is wellicht afgeleid van een voor-Germaans woord :’apa’, hetgeen waterloop betekent. In tegenstelling tot de andere dorpen op de Veluwe kent de oorspronkelijke Hervormde Kerk een meer vrijzinnig karakter. Bekende inwoner is Marc Overmars, technisch directeur van Ajax en liefhebber van antiek en zeer betrokken bij het wel en wee van het dorp. De huidige trainer van Go Ahead Eagles is in het dorp geboren, evenals baanwielrenner Teun Mulder en de schrijfster Aya Zikken. Door het dorp loopt de N794 die in het hart Hoofdstraat heet en overgaat in de Heerderweg , daar begint de aftakking Dellenweg. Iets meer oostelijker bevindt zich inderdaad De Leegte, vijftiger/zestiger jaren huizen. 

unknown-2    v1

 

Ik kom graag op de Veluwe, ben in alle plaatsen wel eens en vaak meerdere keren geweest. De liefde voor de Vale Ouwe is begonnen op mijn dertiende, toen ik met de Knapenvereniging Spreuken 22: 6 mijn eerste vakantieweek beleefde. Op een zaterdag verzamelden zich een grote groep jongens van 13 t/m 16 jaar bij Het Visnet, kerk-en verenigingsgebouw ineen, en fietsten we Huizen naar een kampeerboerderij op de Veluwe. Een lange sliert, begeleid door de leiders van de vijf afdelingen, waarin de vereniging was opgedeeld. Onze koffers werden met een vrachtwagen vervoerd. Een van de leiders had een tas bij zich met reparatiemateriaal. Altijd was er onderweg wel eens een lekke band of ander malheur. Eenmaal trof de pech een onzer al een  kilometer buiten het dorp, nog voor Blaricum, op de Huizer Hoogte. Ik herinner me ook nog goed een stop midden in de polder Arkerheem, tussen Bunschoten en Nijkerk. Zo’n fietstocht had voor mij iets bevrijdens : weg uit de verstikking van thuis, weg uit de beslotenheid van het dorp, samen met andere jongens, mijn voorkeur voor eigen geslacht was al voelbaar geworden, maar werd verstaan als ‘het erge’, moest bestreden worden en verborgen blijven. maar in zo’n week kon ik omgaan  met seksegenoten in allerlei soorten en er van genieten, heimelijk mijn fantasieën voeden. ‘Het erge’ zelf voltrok zich niet, dat moest dat erge blijven en dus te vermijden. Het was intensivering van verlangen en dat was genoeg. Het decor was elk jaar de Veluwe, een Gooi op grotere schaal: bos, wei, hei, oude boerderijen, traditionele dorpen. Iedere keer dat ik op de Veluwe ben, roept dat die verwachting en verlangen van mijn pubertijd wakker. De vervulling is dat verlangen zelf. Het is mystiek en mythisch tegelijk. Dat brengt me bij Henk Vreekamp, die als Veluws kind al zich mythisch verbonden voelde met dat ook wel genoemde ‘bijstere’ land. Als theoloog ging hij systematisch nadenken wat het Woord van buiten ( in tijd, in taal, in herkomst) betekent voor het verstaan van je eigen grond, cultuur, herkomst, taal. Hij schreef er boeken over. Hij was geboren in Hoevelaken (14 december 1943), werd predikant in Oosterwolde (1971-1976), daarna tot 1984 in Epe. Tot 2002 was in dienst van de Raad voor de verhouding van Kerk en Israël. Hij en zijn vrouw, de eerste die tot Zakenvrouw van het Jaar werd uitgeroepen, in 1990, bleven in Epe wonen. Op 29  februari 2016 kwam Vreekamp om bij een even afschuwelijk als tragisch ongeval. Hij liep op een trottoir, een automobilist verloor de macht over het stuur, schoot het trottoir op en plette Vreekamp tegen een pand. Zijn vrouw overleed een paar jaar later.

img_1603    henk-vreekamp

Fietspech in Bunschoterpolder                               Henk Vreekamp

De wereld van 26 mei – 1950

Ik ben een jaar oud als wij verhuizen naar de Taanderstraat, hartje oude dorp. Mijn grootvader van vaders kant, naar wie ik vernoemd ben heeft aan de 17e eeuwse boerderij een huisje laten bouwen, waar wij in kunnen. We hebben zelfs een tuin, met een grasveld, waarop mijn moeder lakens laat bleken, een kleine groentetuin en achterin bouwt vader een kippenhok. Hier wonen we een jaar of tien. Op mijn eerste verjaardag was het ook al niet zo warm met een gemiddelde temperatuur van 13 graden en heel weinig zon.

img_1619

Het Nieuwsblad van Huizen meldt dat twee kalveren de haven in sprongen. Een visser uit Lemmer redt ze er uit. In de vacature van ds. Van Sliedrecht, die mij het jaar daarover op 10 juli gedoopt heeft, heeft de Hervormde kerkenraad ds. J.C.Stelwagen uit Wezep beroepen. Hij is uiteindelijk niet gekomen. Huizen werd het Mekka van de Gereformeerde Bond genoemd. Een bolwerk dus. Dat kan voor beroepen predikanten aantrekkelijk zijn, maar voor anderen juist wat gast in boezemen. Zelfvertrouwen is niet alleen voor voetballers maar ook voor predikanten een groot goed. Maar de laatsten verpakken dat in het vromere, doch ook vagere ‘roeping’. Een aardige anekdote die nog al de ronde deed in zwaardere kringen: ‘ aan het jongetje op school, wiens vader een beroep had ontvangen, werd gevraagd wat de uitkomst zou kunnen zijn.Het joch:” vader worstelt nog, moeder is de koffers al aan het pakken”!  In Huizen was het de gewoonte dat als de eigen dominee voor een beroep had bedankt, de gemeente na de zegen ‘spontaan’ de psalm zong: Dat ‘s Heren zegen op U daal, zijn gunst uit Sion U bestraal. Hij schiep ‘t heelal Zijn Naam ter eer. Loof, loof dan aller Heren Heer (134: 3 Oude Berijming). De dominee behoorde dan verrast en geroerd te reageren. In mijn jeugd stond ds. J. den Besten in Huizen en die kreeg beroep na beroep en bedankte even zovele keren. En steeds weer zette de organist in voor dat ‘Daaltje’. Er ging een zucht van verluchting bij velen toen hij eindelijk een beroep aannam, naar Ede. Ook al zo’m bolwerk in het orthodoxe deel van de Hervormde Kerk.

Gevonden voorwerpen: drie verschillende vulpennen, jongensjas, beurse, windjack, sleutel, kinderbril, hond, postduif no.11-50-118950, jo-jo, een dameshandschoen, mantel, ceintuur, verpleegstersschort en nog een dameshandschoen. Dat verpleegstersschort: waar zou die verloren geraakt zijn en hoe? 

 

Voor de Nederlandse staat begint het jaar goed: in het kader van de herstelbetalingen door Duitsland ontvangt het ruim 30.000 kg goud. In Vietnam breken onrustige tijden aan: de Vietminh onder leiding van Hò Chi Minh start een groot offensief tegen de Franse troepen. De V.S. neem de productie van de waterstofbom ter hand. En eind februari bezet kapitein Westerling met een legertje voornamelijk Molukkers het militair hoofdkwartier van Indonesië, maar zonder succes. In april wordt op Ambon de Republik Maluku Selatan (RMS) uitgeroepen en opent DAF een fabriek in Eindhoven. Mijn vader verdient de kost als vrachtwagenchauffeur in dienst van een bouwmaterialenhandel, ook Vos geheten, maar volgens mij rijdt hij in een Hanomag. Transjordanië annexeert de Westelijke Jordaanoever, waarbij de daar wonende Palestijnen de Jordaanse nationaliteit verwerven. Twintig dagen voor mijn verjaardag wordt in Silkeborg een veenlijk gevonden, dat de ‘man van Tolund’ wordt genoemd. In het Museum Silkeborg ligt deze man van circa 350 v. Chr.in een vitrine te kijk. De man was opgehangen, waarschijnlijk als offer voor de goden en zo’n 30-40 jaar oud. Voor een VPRO-radioprogramma over veenlijken ben ik eens afgereisd naar Silkeborg, een verder saai stadje, met wat winkels, een hotel en een kleine dierentuin. In het Drents Museum bewaren wij ons eigen veenlijk: het meisje van Yde.

266px-tollundmanden_i_silkeborgmuseet

 

Een maand na mijn eerste verjaardag begint de Koreaanse oorlog, met de inval van Noord-Korea in Zuid-Korea. Vrij spoedig mengt ook ons land zich in de oorlog met het sturen van de torpedobootjager Hr Ms Evertsen naar de Koreaanse wateren. Later in het conflict vertrekt ook een jongeman uit Obdam naar het Verre Oosten. Hij is de vader van een vriend.  Komt heelhuids terug, maar houdt zijn leven lang last van nachtmerries. Tien jaar na zijn dood maken Sjaak Vlaming, zijn zoon en ik een radiodocu over hem. We reizen ook naar Zuid-Korea. Staan voor de demarcatielijn met Noord-Korea. Bezoeken het graf van een vriend van Vlaming in Pusan en al reconstruerend, ook middels gesprekken in Nederland met overlevenden komen we tot de conclusie dat Vlaming per ongeluk zijn beste maat op een van die gruwelijke gevechtsheuvels heeft neergeschoten.

In juli neemt de drooglegging van oostelijk Flevoland een aanvang en wordt Boudewijn koning van België. Zijn overlijden herinner ik me nog zeer goed. Met mijn toenmalige vriend Govert was ik begonnen aan radioreis in het voetspoor van Belcampo. We logeerden de eerste nacht in het Ardense dorp Celle, bij namen. ‘s Ochtends zette ik de tv aan en direct vielen we in het nieuws dat Boudewijn inzien buitenverblijf in het Spaanse Motril was overleden: 31 juli 1993. Op 23 augustus raast een tornado over ons land, die vooral schade één zwaargewonde veroorzaakt op de Veluwe.

260px-windhoos_op_de_veluwe_bestanddeelnr_904-1487

 

In november roept paus Pius XII het dogma van Maris’s Tenhemelopneming uit en verovert het Indonesische leger Ambon, waarop de RMS-strijd wordt voortgezet op Ceram. In december gaat Abe Lenstra niet in op aanbod van ACF Fiorentina en zo blijft de virtuoze Fries op onze velden te bewonderen. Ooit heb ik zijn vele malen opgelapte voetbalschoenen in handen gehad. Ik was voor een reportage op bezoek bij Jopie Huisman in Workum, die op dat moment bezig was de fameuze kicks op doek te vereeuwigen terwille van het museum van FC.Heerenveen. Ook was ik bij de fantastische toneel-en muziekspektakel in het stadion over ‘us Abe’, geregisseerd door Jos Thie.

unknown     unknown-1

De Nobelprijs voor literatuur gaat dit jaar naar Bertrand Russel.

De wereld van 26 mei – 1949

Op 26 mei hoop ik 70 jaar te worden. Vandaar een nieuwe rubriek, die zich focust op opmerkelijke zaken, gebeurtenissen e.d. in de wereld om die dag heen. 

Ik werd om zeven uur s’ochtends geboren op een ijskoude hemelvaartsdag op de Eemnesserweg 32 in Huizen, waar mijn ouders tijdelijk inwoonden bij mijn grootouders van moeders kant.

img_1628  Bij mijn moeder op schoot, rechts tante Annie

Op deze dag begon in Chippenham in Wiltshire ook het leven van de huidige Labourleider, Jeremy Corbyn. Mijn vader was vrachtwagenchauffeur, zijn vader elektrotechnicus; mijn moeder huisvrouw, de zijne lerares wiskunde.Mijn ouders waren conservatieve protestanten, de zijne republikeinse vredesactivisten. Corbyn is geheelonthouder; ik ben dat tot op heden geheel niet, ofschoon  de mate van ‘spirituele’ consumptie behoorlijk gedaald is, kortom ik kan er niet zo goed meer tegen. Corbyn is ook nog vegetariër en ik ben hooguit een flexetarier. Hij is supporter van Arsenal en ik van Ajax, zoals bekend. Gerrit Keizer van Ajax keepte ooit ook voor Arsenal en Marc Overmars speelde voor beide clubs.

Terwijl ik langzaam toegroei naar een ‘coming out’ brengt RCA op 10 januari de eerste single uit en verschijnt het eerste Nederlandse cryptogram in De Groene Amsterdammer.          Platen draai ik niet meer. Mijn verhuizing naar Naarden vroeg om drastisch opruimen en besloot ik dat pick up en grammofoonplaten bij de slachtoffers behoorde. Aan het cryptogram wijd ik nog ieder weekend enige uren. Die van de NRC en soms ook Volkskrant. Zelden die van De Groene, veruit de moeilijkste. In februari komt voor het eerst de Knesseth bijeen en een Amerikaanse B-50 bommenwerper maakt de eerste non-stopvlucht rond de wereld. Het is dan maart en ik groei lekker door, veilig in de moederschoot. In de zelfde maand verschijnt het eerste nummer van Paris Match. Het moet voor mij nog steeds een eerste keer worden dit blad tot mij te nemen. In april wordt het Noord- Atlantisch Verdrag getekend – door 12 landen – de start van de NAVO. Nu 70 jaar later staat dit bondgenootschap onder spanning vanwege de afstand die Trump steeds meer lijkt te nemen tot Europa. Zijn eis dat Europese landen meer moeten bijdragen, lijkt overigens reëel, zacht uitgedrukt. De maand waarin ik geboren word begint met een tragedie. Op 4 mei stort een vliegtuig met het elftal van Torino neer. Vlak voor de landing in Turijn na een vriendschappelijke wedstrijd tegen Benfica in Lissabon vindt het toestel en haar inzittenden (op twee na) haar einde in stromende regen en dichte mist tegen een heuvel bij de basiliek van Superga, ten oosten van de stad van Fiat. Ik ben verzot op Italië, maar gek genoeg heeft het Italiaanse voetbal me nooit zo getrokken. Een lichte voorkeur voor Juventus en ik kon van A.C.Milan genieten in de periode dat Van Basten, Rijkaard en Gullit er schitterden. Op 5 mei wordt de Raad van Europa opgericht; zes dagen later wordt Israël toegelaten tot de Verenigde Naties. In Israël ben ik zeker zes keer geweest. de laatste keer al weer lang gelden, nog voor de eerste Intifada. Ik voelde me er thuis, voelde ook de spanningen. Het is doodzonde dat nog immer geen oplossing gerealiseerd is voor een vreedzaam samenwonen met de Palestijnen. Gun elkaar een eigen bestaan en bouw vandaar aan een samenwerking die zowel economisch als politiek vruchtbaar kan zijn in een harde en verwarrende Arabische wereld. Veertien dagen voor mijn geboorte heft de Sovjet Unie de blokkade van Berlijn op en drie dagen voor mijn levensbegin vindt de oprichting plaats van de Bondsrepubliek Duitsland.

Ik ben amper een maand oud of een KLM-toestel verongelukt bij Bari, de Italiaanse stad waar de resten van Sint-Nicolaas rusten. Een maand later verongelukt wederom een KLM-toestel, nu bij Bombay. Veel vliegtuigrampen rond mijn geboorte. Zou ik daarom nog steeds niet van vliegen houden? Belangrijk voor ons land is het begin van de Ronde Tafel Conferentie over de soevereiniteitsoverdracht aan Indonesië. De zgn. politionele acties gaan nog ‘gewoon’ door. Onder de Nederlandse troepen bevindt zich een broer van mijn moeder, die in mijn geboortejaar overlijdt in een zwemvijver. Mijn grootouders kregen een zakelijk bericht er van en een fotootje van zijn begrafenis. Nooit hebben zij het graf van hun oudste zoon kunnen bezoeken. Geen enkel familielid heeft dat gedaan. Ik hou niet van het begrip ‘bucketlist’, maar eigenlijk wordt het tijd dat ik eens ga en mij verdiep in de omstandigheden van en de aanleiding tot zijn dood. Zijn naam komt voor in een boek van Hylke Speerstra over Friese Indië-strijders (Klompen in de dessa) en daaruit valt op te maken dat het echt om een verdrinking ging. Enfin op 27 december tekenen koningin Juliana en vicepresident Hatta in Amsterdam het onafhankelijkheidsverdrag. In de lezenswaardige biografie van Cees Fasseur lees ik dat m.n. Gerbrandy zich vanaf het begin hevig heeft verzet tegen het ontstaan van een zelfstandige republiek.

Tot slot William Faulkner ontvangt de Nobelprijs voor Literatuur en op 26 mei wordt ook Hank Williams jr. geboren.

fiat_g-212_i-elce_tragedia_superga                220px-flag_of_nato-svg

Vliegramp Superga                                                       NAVO-embleem

266px-b29-maxwell-750pix          220px-berlinerblockadeluftwege

B-50 – bommenwerper                                          Verdeling Duitsland en Berlijn-blokkade

Het plaatselijk sufferdje, het Nieuwsblad voor Huizen, meldt dat Harmonieorkest Prinses Irene een concours won in Baarn. Dat orkest is een samenvoeging van orkesten, waarvan de oudste al eind negentiende eeuw werd opgericht. De fusie vond plaats in augustus 1945 onder de huidige naam. 

img_3572

Er waren toen veel eerlijke vinders.

Witte boorden werden toen nog los gedragen door meer mannen dan alleen priesters. Roomsen waren er in ons dorp niet veel. Mij verbaast het badkostuum. Zwembad Sijsjesberg bestond nog niet en het was toen veel te koud om te zwemmen, waar dan ook. Een guldensbond lijkt een soort cheque te zijn.

De krant vermeldt ook de aankoop van grond van K.Vos. Dat moet ome Klaas zijn, oudste broer van mijn vader. Hij kocht het van de Erfgooiersvereniging (Stad en Lande van Gooiland) ten zuiden van de gasfabriek. De gasfabriek stond aan de Havenstraat. Mijn opa van moeders kant ( zie fotootje aan het begin) werkte daar. Ome Klaas bouwde op die grond zijn boerderij en in mijn jeugd betrokken wij van hem dagelijks een kan verse melk.

 

 

 

 

Plaatsnamen in gedichten – 6 – Stadskanaal – Christiaan Terpstra

 

Christiaan Terpstra
Stadskanaal

Tien mijlen lang is deze vaart,
recht als een lineaal -
een kras in de toeristenkaart:
de schram van Stadskanaal.
Zoals de Styx door Hades stroomt
ligt hier provinciaal,
in afval en in alg verdroomd
de vaart van Stadskanaal.
Zij heeft geen eind en geen begin;
ze ligt er grauw en vaal
tussen de zware iepen in:
Een bord zegt: STADSKANAAL
Zelfs voor een droom is nog te lang,
te ééndimensionaal,
de monotone trieste zang
van ‘t eindloos Stadskanaal,
waarin zelfs ‘t water ligt gestremd
langs berm en steigerpaal…
Nooit maakte iets mij zo beklemd
en droef als Stadskanaal,
al stralen winkels neonlicht
- dat doen ze allemaal,
tot aan het eind van ‘t vergezicht,
langs ‘t stenen Stadskanaal.
Alles is kleurloos, recht en hard,
berekend en banaal
- raakte er ooit een ziel verward
op straat in Stadskanaal?
Tien mijlen straat, tien mijl trottoir,
betegeld en royaal;
daar schuifelt dan de Drentenaar
- het schuifelt allemaal
langs winkel, sluis en kerk en kroeg,
langs dans- en clublokaal,
op tien mijl tegels, nèt genoeg,
nèt langs het Stadskanaal.
De meisjes zijn gepermanent
- dat zijn ze allemaal
van ‘t eerst begin tot ‘t laatste end
der Styx van Stadskanaal.
Ze kijken strak en hard en dom,
en gillen rare taal,
en kijken naar de jongens om
- dat wordt een nieuw verhaal,
want wie hier van zijn jeugd al zat
vindt alles heel normaal,
en wou dat hij zo’n meisje had
van straat, uit Stadskanaal…
[Uit Elfstedentocht]

Een lang gedicht als dat lange Stadskanaal zelf. Ik heb het overgenomen van de site Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse letterkunde. De manier waarop deze Groningse stad getypeerd wordt, doet denken aan zoals Peter Middendorp over zijn geboortestad Emmen schrijft. Het gedicht doet modern aan. Toch is de dichter al in in 1895 geboren ( 8 april) en overleed hij op 1 februari 1971. En zijn naam is een pseudoniem. Zijn eigenlijke naam: Jan Christiaan Marius Kruizinga. En hij is ook geen Stadskanaler, want hij werd geboren in Den Helder en overleed in Vriezenveen. Hij publiceerde een viertal dichtbundels en verder is er weinig van hem bekend.

Stadskanaal kent nu zo’n 20.000 inwoners en is ontstaan als veenkolonie en als lintdorp gebouwd langs het gelijknamige kanaal. In 1765 nemen de bestuurders van Groningen -stad het initiatief tot het graven van het kanaal en in 1805 was men al gevorderd tot waar nu de watertoren staat en in 1856 werd Ter Apel bereikt. Het lintdorp kreeg een lengte van 16 kilometer, met naast menselijke bewoning onderdak voor twee aardappelmeelfabrieken, waaronder die van de beroemde firma W.A.Scholten. Ook ware er scheepswerven gevestigd. Na W.O.II kwam Philips naar het dorp en op hun last een schouwburg en een bibliotheek. Philips had ook een eigen vliegveld, bij Vledderveen, thans in gebruik voor ultralichte vliegtuigen. Sinds 2006 is Philips definitief weg als werkgever. 

Terpstra werd dus niet in Stadskanaal geboren, maar het lintdorp bracht wel een andere dichter voort: Herman Poort, die als journalist een belangrijke rol speelde in de beweging van De Ploeg. Ook de wieg van Cornelis Dopper (1870-1939), componist en tweede dirigent van het Concertgebouworkest onder Mengelberg, stond in Stadskanaal. De plaats herdenkt hem met een plaquette en een standbeeld. Een nichtje van Dopper trouwde met de slager Jan Dusseljee. Hun zoon Elso zocht het avontuur als ontdekkingsreiziger van Frans-Equatoriaal -Afrika, streed tegen kannibalisme en slavenhandel, werd Belg en begon een handelspost en eindigde zijn leven als directeur van een voorloper van Unilever. Stadskanaal bracht een aantal voetballers voort die in het Noorden regionale furore maakten, bij FC Groningen, Veendam of FC.Emmen. En ook de bekende schaakjournalist en commentator bij grote toernooien, Lex Jongsma (1938-2013), ooit zelf jeugdkampioen van ons land. De moordenaar van Jean-Louis Pisuisse en diens vrouw Jenny Gilliams was ook een Stadskanaler. Deze Tsjakko Kuiper werd op 22 december 1898 in Groningen geboren en ontpopte zich als zanger, die zelfs optrad met Jo Vincent. Op 1 augustus 1927 trad hij in dienst van Jean-Louis Pisuisse. Hij zong samen met diens vrouw en begon met haar een verhouding, tot woede van de beroemde cabaretier. Na en maand werd Kuiper al ontslagen, maar de verhouding duurde voort tot november van dat jaar, toen Gilliams definitief voor man koos. Uit woede kocht hij een Duitse leegrevolver en schoot bij het Rembrandtmonument op zijn ex-minnares. Pisuisse wierp zich voor haar, werd ook beschoten en daarna pleegde Kuiper zelfmoord.  De moeder van Kuiper liet haar zoon in 1928 van de Nieuwe Ooster herbegraven in Stadskanaal.                 Op 27 maart 1879 begon in Stadskanaal het leven van Izaäk Herman Reijnders. Hij zou bekend worden als Opperbevelhebber van Land- en Zeemacht bij het uitbreken van W.O.II in 1939. Maar vanwege een conflict over de te voeren strategie bij de verdediging van ons land, kreeg hij op 5 februari 1940 eervol ontslag en werd opgevolgd door Henri Winkelman. Tot slot – Henk – vlam in de pijp – Wijngaard is ook uit de knaagstad afkomstig, als zoon van een uit Frankrijk gevluchte moeder en een Canadeze geallieerde soldaat.

266px-oosterkadekerk_stadskanaal      220px-gereformeerde_kerk_stadskanaal PKN-kerken

266px-stadskanaal_vanaf_de_watertoren   20160801_grafmonument_tjakko_kuiper Grafmonument Kuiper

260px-cornelis_dopper_door_loek_bos       260px-cornelis_dopper_hendrik-antonius_ter_reegen_stadskanaal

 

Plaatsnamen in gedichten – 5 – Wommels – Jan.van Hattum

Van 1965 tot 1970 zat ik op de Kweekschool voor Onderwijzers Rehoboth in Utrecht. Uit die tijd heb ik in de boekenkast een verzameling gedichten staan onder de titel ‘Dichterkeur’. Dr.W.J. Brandsma is de bloemlezer. Op het schutblad zie ik dat destijds fl. 3,90 kostte en een zelf aangebracht etiketje vermeldt na mijn naam waar ik toen woonde: Valkenaarstraat 37, Huizen (NH). Al bladerend trof mij het gedicht ‘Modern schilderij van het Friese dorp Wommels’ van Jac. van Hattum. 

Modern schilderij van
het Friese dorp Wommels

Over het dorp staat Meinte IV,

de goudbekroonde stamboekstier;

begrensd door vier lijnrechte sloten

ligt Wommels tussen Meintes poten.

 

En verder ligt, naar alle kant,

gegazonneerd, Gods eigen land;

en in die welige landouwen

grazen, gestamboekt, Meintes vrouwen.

 

Minutieus, tot op het uur

der wijzerplaat in miniatuur,

is onder Meinte weergegeven

het dorp met z’n bezadigd leven.

 

Onder die huizen is er één

met een moderne gevelsteen:

‘Hier werd’ springt, goud op grijs, naar voren

‘Van Hattum, de poëet, geboren’.

 

Dan, in de lucht, lazuur en keel,

Het wapen van Hennaarderadeel,

wijl engeltjes ‘t effect verhogen

op flarden wolk de ellebogen.

 

En wijders ligt op het tableau

een kalf, gebonden, op wat stro;

en vechten zwartmetalen roeken

met bloederige moederkoeken.

 

In ’t Fries museum staat ’t paneel

te boek als ‘In Hennaarderadeel’

en wordt uitvoeriger beschreven

in: ’Frieslands rijke schildersleven’.

Een lang gedicht om over te typen, luiaard die ik toch enigszins ben, en dus zoek ik op internet. En daar kom ik op de site van mijn oud-collage VPRO en vriend Ronald van den Boogaard ( bezoek die prachtige site: www.ronaldvandenboogaard.nl). In zijn rubriek ZoekPoëzie behandelt hij dit gedicht n.a.v. de regels in het vierde vers:

‘Hier werd’, springt, goud op grijs, naar voren,                                                                                                                                                             ‘Van Hattum, de poëet, geboren”.

Ronald trekt naar Wommels op zoek naar die gevelsteen en vindt die steen. Hij schrijft: Het huis valt niet erg op en staat aan een brede laan te Wommels in het hart van Friesland.
Onder het linkerluikje, bijna op de grond, is een bordje bevestigd met daarop de tekst dat hier de dichter Jac. van Hattum is geboren.
Je moet het weten, want vanaf de straat is het niet te zien”.

Goud geverfde letters ziet hij niet en voor een gevelsteen zit het op een ongebruikelijke plaats en de tekst is veel prozaïscher: ‘Hier leefde de dichter schrijver Jac. van Hattum, 1900-1913.

Van Hattum – homosexueel, aanvankelijk verhuld en na de oorlog openlijk – werd op 10 februari in het laatste jaar van de 19e eeuw geboren, werd onderwijzer en begon eind twintiger jaren gedichten te schrijven. Hij weigerde lid van de Kultuurkamer te worden en bracht illegale drukwerkjes in eigen beheer uit. Tegen het eind van zijn leven begon hij zich excentrieker te gedragen en droeg een kazuifel, waarmee hij zijn verwantschap met de katholieke eredienst tot uitdrukking bracht. Hij schreef ook korte verhalen, soms sarcastisch van aard en toon.

Wommels was tot 1984 de hoofdplaats van Hennaarderadeel. Daarna vormde het samen met Baarderadeel de gemeente Littenseradeel. Op 1 januari 2018 werd deze gemeente in drieën gesplitst, waarbij Wommels toegevoegd werd aan Sudwest-Fryslan. Wommels was eeuwen een centrum van de kaashandel van de zgn. Greidhoek (Greide is grasland op klei). In een voormalig kaaspakhuis is een aardig museum gevestigd. Beroemd, zeker in Friesland, is Wommels vanwege de Freulepartij, de belangrijkste kaatswedstrijd voor jongens van 14-16 jaar. Het was freule Clara de Vos van Steenwijk (Zwolle, 1869 -Vancouver, 1960) die in 1903 deze wedstrijd voor jongensparturen voor alle afdelingen van de Koninklijke Nederlandse Kaatsbond in het leven riep en een fors bedrag beschikbaar stelde. Dat wordt gebruikt voor de echte prijzen: horloge. De winnende partuur van drie jongens krijgen elk een gouden horloge. De moeder van de freule is een dochter van de toenmalige grietman van Hennaarderadeel en de band met Wommels wordt inniger wanneer zij een paar jaar bij haar neef mr.Wiarda Willem Hopperus Buma woont. Hij is burgemeester van de gemeente. Behalve het initiatief tot de kaatspartij organiseert ze elk jaar een kinderfeest met een goochelaar en met Sinterklaas krijgen alle gezinnen die het moeilijk hebben één gulden per kind. En in 1901 laat ze een aantal woningen vervangen, die er nog steeds staan. De naar haar genoemde partij wordt elke eerste of tweede woensdag van augustus gespeeld. Ik ben er zelf eenmaal geweest. Het was een zonovergoten dag, de sfeer was als op een Engelse dorpsbraderie, met een vrolijke harmonieorkest, diverse kraampjes voor drankjes en hapjes en geen enkele wanklank.  Wie meer wil weten: zie www.defreulepartij.nl

jactwaalf  jacelf foto’s van Ronald van den Boogaard

jacob_van_hattum  freuleclaradevosvansteenwijk

 

Plaatsnamen in gedichten – 4 – Moerdijk – Ida Gerhardt

Moerdijk

Aalscholvers braken door de wolken heen.                                                                                               En vliegend vormden zij een sterrenbeeld.                                                                                                            Cassiopeia. Het bleef onverdeeld                                                                                                                            tezamen, tot het boven Dordt verdween.

Het is dat de dichteres in de titel de plaats bepaalt waar zij die formatie aalscholvers heeft gezien, anders had het ook  elders in de buurt van Dordrecht kunnen zijn. Maar Ida Gerhardt is precies en ze heeft het gezien aan de zuidkant van het Hollands Diep waar het dorp ligt. Dat dorp heeft ook de naam gegeven aan de gemeente waartoe het behoort. Een gemeente van in totaal bijna 37.000 inwoners en daarmee de een na grootste van Noord-Brabant. ( Meijerijstad). Het gemeentehuis staat in Zevenbergen. De naam is afgeleid van ‘moor-dicken’. Moor/moer is moeras, waarin veel veen aanwezig is. Een dijk werd aangelegd om in een zo tijdelijk ontstaan poldertje zout te kunnen winnen. Een oud woord voor zoutwinning is ‘darinkdelven’. Darink is de naam voor de zoute laag in de bodem, ook wel derrie genoemd. Uit een artikel op de  site Brabants Erfgoed:

Na de Weichsel-ijstijd stegen de temperaturen. De ijskappen smolten, wat de zeespiegel deed stijgen. Het losgekomen zeewater verspreidde zich over de naastliggende veengronden, waardoor het zoutgehalte van deze grond aanzienlijk steeg. Door de aanleg van dijken werd het zeewater van de veengronden gescheiden en werd het veen toegankelijk voor de mens.

Om het zout uit de veengronden te winnen, werd het losgestoken en uitgedroogd. Het drogingsproces werd met behulp van de natuur gedaan. De stukken veen werden losjes op elkaar gestapeld tot een berg, wind zorgde vervolgens voor het drogingsproces.

De volgende stap was de verbranding. De hieruit ontstane zoute as (zelas) werd overgebracht naar een verwerkingsplek. De as werd eerst samengevoegd met zeewater. Dit mengsel werd vervolgens in grote ovens aan de kook gebracht, hierdoor verdween het vocht en bleef het zout achter wat verzameld kon worden. De verschillende stappen in dit proces wordt ook wel selnering genoemd.

Het darinkdelven had vele ingrijpende gevolgen voor de natuur. Mede daarom werd het in de vijftiende eeuw verboden.

Moernering is een synoniem voor darinkdelven en kwam tot grote bloei in de 13e eeuw in de Lage Landen. Het in Zeeland en West-Brabant gewonnen zout kon de concurrentie met steenzout gemakkelijk aan en vond met name in de Vlaamse steden een prima afzetgebied. Het bracht steden als Zierikzee, Steenbergen en Dordrecht grote rijkdom. En ook Reimerswaal, dat uiteindelijk door die rijkdom juist ten onderging. Vanwege het vele weggraven van de derrie kreeg de zee veel meer vrijspel en dijkdoorbraken waren uiteindelijk funest voor de stad. En juist door de moernering kon in 1421 de Sint-Elisabethsvloed verwoestend uithalen. In Zeeland leidde dit in 1515 tot een verbod van zoutwinning.

Genoemde beruchte vloed zorgde er eveneens voor dat een ooit smalle kreek zich verbreedde tot wat we nu kennen als het Hollands Diep, waarover de beroemde Moerdijkbruggen (voor auto en voor trein) lopen. Tot 1807 hoorde dat water en het dorp ( en wat nu gemeente Moerdijk is)  tot het Gewest Holland. Pas daarna kun je spreken van ‘boven de Moerdijk’ (calvinistisch) en ‘beneden de Moerdijk’ (katholiek). Niet voor niets is een groot deel van de gemeente nog immer protestant. Het dorp is ook bekend van het enorme industriegebied met vooral chemie als voornaamste bedrijvigheid. In de afgelopen jaren kwam dit terrein voluit in het nieuws vanwege grote branden: 5 januari 2011 bij Chemie-Pack; 3 juni 2014 bij Shell; 12 mei 2015 bij Remonds Argentina.

Om de bruggen is op 10 mei 1940 zwaar gevochten na een Duitse parachutistenlanding. De Duitsers kregen die echter onbeschadigd in handen en bliezen ze op hun buurt in het najaar van  1944 op om te voorkomen dat ze in geallieerde handen vielen.  Het dorp werd in het zelfde jaar getroffen door bombardementen. Er werd veel verwoest, waaronder kerken en kloosters. Alleen de Hervormde Kerk bleef gespaard. Daar kwam de watersnood van 1953 nog eens overheen. Vandaar dat je er veel nieuwbouw van in en  na de jaren 50 aantreft, waaronder een aantal houten huizen door Noorwegen geschonken voor slachtoffers van de Watersnood. Sinds 2013 worden veel grond en huizen onteigend terwille van de uitbreiding van de A16 en A17 en het industriegebied. Er is een vertrekregeling en daarnaast wordt geïnvesteerd in de leefbaarheid van het dorp.

Terug naar het gedicht, waar Gerhardt dus een formatie aalscholvers ziet. De naam suggereert dat de vogel vooral aal uit het water ‘scholft’, maar de vogel is ook verzot op voorn, baars en snoekbaars. De zwarte vogels met witte wang en gele plek waar de lange snavel met haakvormige punt aan de kop hecht hebben door hun zware botten een slecht drijfvermogen. Vandaar dat je ze vaak op palen ziet met hun vleugels gespreid. Zo laten ze die als wasgoed drogen voor een volgende vangbeurt. Gerhardt zag ze vliegen in het sterrenbeeld Cassiopeia en dat sterrenbeeld is in de Benelux het hele jaar te zien als een grote W. Het is vernoemd naar de koningin van de Ethiopiers in de Griekse mythologie. Ze is de vrouw van Cepheus en de moeder van Andromeda. In Griekse volksverhalen wordt ze aangewezen als de naamgever van Joppa (Jaffa). Jaffa is van ‘jafa’, Hebreeuws voor schoonheid. Volgens de mythe schepte Cassiopeia nog al op over haar eigen en haar dochters schoonheid. Ze wordt daarvoor gestraft door Poseidon die met een vloedgolf en het zeemonster Ceto de stad Joppa teisterde. Perseus op zijn beurt doodt dan weer het zeemonster.

220px-moerdijk_brug      nl-hana_2-24-01-03_0_901-3212 heropening 1946

266px-perched_cormorant     300px-cassiopeia2   

 

Plaatsnamen in gedichten – 3 – Blauwhuis

Het Friese land – Us Heitelan – is mij dierbaar. Ik ben er veel geweest, ik kom er nog veel. Er zijn nog weinig plekken, waar ik nog niet geweest ben. Onder Bolsward ligt weids groen land, met kleine dorpen, oude dijken, verspreide boerderijen. In dat gebied woonde ooit Gerard Reve. In Greonterp. Tot 1984 hoorde het piepkleine terpdorpje tot de gemeente Wonseradeel; daarna tot 2011 tot Wymbritseradeel en nu al weer acht jaar tot Sudwest-Fryslan. Van 1964 tot 1971 had Reve er domicilie. Hij noemde zijn woonst Huize Het Gras. Hij woonde er met Willem Bruno van Albada (Teigetje). Later voegde Henk van Manen (Woelrat) zich bij hen. Teigetje en Woelrat trouwden later met elkaar en werden kunstzinnige breiers. Het was een roerige periode, waarin Nader tot U uitkwam, hij niet zo lang ervoor toegetreden was tot de RK kerk en het Ezelsproces werd gevoerd. Veel drank ook. De eigenaar na Reve vond een tuin vol met lege wijnflessen. Hij had er veel contact met Frans Pannekoek, met wie hij ook zwerftochten naar café’s ondernam. In zijn Friese periode ontving hij ook de PC.Hooftprijs (1969) van handen van minister Marga Klompé, die hij ‘volmondig’ kuste. Greonterp ligt als een klein eilandje in het groene land. Het dichtstbijzijnde dorp is Blauwhuis, een katholieke enclave. Het dorp dankt zijn ontstaan aan de drooglegging van het Sensmeer in 1632. Een huis met blauwe dakpannen, eigendom van een Haarlemse katholieke dame, konden katholieke bewoners van de nieuwe polder terecht voor eigen misvieringen. Deze schuilkerk werd in 1785 vervangen door een echte kerk, die in 1871 werd vervangen door de huidige aan St.Vitus gewijde kerk. Het dorp is ook bekend van de Blauhuster Dakkapel die regelmatig optreedt bij schaatswedstrijden. En bij kenners van Reve  vanwege zijn gedicht Graf te Blauwhuis.

Graf te Blauwhuis
voor buurvrouw H. te G.

Hij rende weg, maar ontkwam niet,
en werd getroffen, en stierf, achttien jaar oud.
Een strijdbaar opschrift roept van alles,
maar uit een bruin geëmailleerd portret
kijkt een bedrukt en stil gezicht.
Een kind nog. Dag lieve jongen.

Gij, die koning zijt, dit en dat, wat niet al,
ja ja, kom er eens om,

Gij weet waarom het is, ik niet.
Dat Koninkrijk van U, weet U wel, wordt dat nog wat?

Helaas is het graf er niet meer. Al lang niet meer. In 1983 werden de resten van Gerrit Rijpma overgebracht naar het Nationaal Ereveld Loenen. Gerrit Rijpma, 18 jaar en lid van het verzet,  trachtte tijdens een razzia in Abbegaasterketting ( een gehucht een paar km noordoostelijker van Blauwhuis) in een bootje te vluchten, maar werd tijdens die vlucht door een Duitse kogel vol geraakt. Het was 8 februari 1945. De Duitsers hadden lucht gekregen van onderduikers in boerderijen al daar. Zijn broer Yp moest de stervende dragen. Thuis ontving hij het Heilige Oliesel, wat Reve geraakt zal hebben. De tragische geschiedenis hoorde hij van een buurvrouw, Siuwke Hofmeijer-Rijpma. Gerrit was haar broer.  In de St.Vituskerk ging hij naar de mis en bezocht het graf en aldus kwam het gedicht tot stand, wat een plaats kreeg in Nader tot U.

180px-4620180817_steen_reve_greonterp         180px-20180817_kunstwerk_op_glas_reve_greonterp     180px-20180817_huize_het_gras_greonterp

175px-blauwhuis_sint-vituskerk    120px-4420180817_klokhuis_greonterp     graf-te-blauwhuis            a00f47d3278c5d1950ec877f318bbfe4

Plaatsnamen in gedichten – 2 – Utrecht

Het hierna volgende gedicht gaat niet over Utrecht als geheel, maar over een specifiek stukje Utrecht, nl. Bemuurde Weerd. En de kenner weet dan wel over welk gedicht ik het heb en wie de dichter is. Ja zeker, het gaat om ‘Utrecht- Bemuurde Weerd’ van J.C.Bloem.

Utrecht: bemuurde weerd
Het water stroomt nog door dezelfde sluis
Als toen, en maakt het eendere geruis.
De huizen, aan de waterkant daarneven,
Zijn feitlijk ook onaangerand gebleven.
Alleen nabijer is, voor wie ze ontvlood,
De zekerheid van de imminente dood.
Het staat in de bundel Afscheid uit 1957. Wiel Custers ontdekte dat aanvankelijk de titel De sluis II luidde. Een bevestiging van een vaststelling van H.U.Jessurun d’Oliveira van vele jaren eerder dat er een verband bestaat tussen het gedicht uit Afscheid en het gedicht De sluis uit Media vita uit 1931.
De sluis
De stilte en koelte waren weergekeerd,
Het nachtlijk feest lag als een glas versmeten.
Ik heb dit late donker nooit vergeten,
Want deze dingen blijven ongedeerd.
Een ongeweten, innerlijk geweld
Had naar een zwart kanaal mij heengedreven.
Het was het uur, dat de wiekslag van ‘t leven
Weer trilt in die de slaap heeft neergeveld.
Daar hoorde ik het vervoerende geruis:
Wateren, die van vóór de tijden bronden,
Bezweringen van lang-gestorven monden:
Het zachte stromen door de nauwe sluis.
Ik stond, alleen gebleven, ongekend,
In doodlijke verrukking opgetogen,
Naar onweerstaanbre diepten neergezogen,
Gebannen in het ademloos moment.
Toen werden ‘t water grijzer en de straat,
En ging hun nachtelijk geheim verloren,
En boven donkre huizen werd geboren
Een kille en groezelige dageraad.
Terug naar het plaatsnaam-gedicht. Je ziet de dichter daar staan, ziet het water de sluis, de oude bebouwing: onveranderde tijd. Heden is verleden, verleden heden. Het enige wat veranderd is is hij zelf: dichter bij de zekerheid van de dood. Die hij imminent noemt. En niet immanent. Imminent betekent ‘boven je hoofd hangend’. 
Nu de plek zelf. Afgelopen half jaar heb ik er – met vrienden – diverse malen er gestaan en gezeten. Met z’n vieren wandelen we regelmatig een route uit een wandelboekje over de stad. Routes die vanuit het centrum naar de buitenwijken voeren. Vaak zijn we op of nabij de Bemuurde Weerd gestart en daar ook geëindigd met tot besluit een goed glas Belgisch bier op een terras van een café met aangename klassieke muziek. Bemuurde Weerd ligt in de schaduw van de Jacobikerk, de kerk van de beruchte wijk C, waar de wieg stond van Anton Geesink, wiens borstbeeld ook voor de kerk te prijken staat. Het is de kerk waar ik ooit leervicaris was, zeg maar stage liep, bij ds.Aris Kool. Aan het begin van Bemuurde Weer tegenover een mooi oud bruin café een pleintje met een beeltenis van Nijntje, de beroemdste schepping van Dick Bruna.
Bemuurde Weerd is ontstaan rond een sluis die omstreeks 1300 werd gebouwd om het waterpeil beter te kunnen regelen. De Utrechtse grachten en de Vecht sloten zo via die sluis op elkaar aan. Er ontstond bebouwing om heen en zo ontstond een noordelijke voorstad die in 1330 ommuurd werd en de Weerdpoort kende als toegang tot de stad.
Vanwege brandgevaar (houten huizen!) werd de aardewerkfabricage verplaatst naar de voorstad. Van korte duur, want eind 14e eeuw moest om dezelfde reden deze bedrijvigheid ook buiten de voorstad, nog noordelijker, plaatsvinden. De noordzijde van Bemuurde Weerd wordt begrensd door het Zwarte Water, waaraan het zeer idyllisch wonen is overigens. Bemuurde Weerd kent een oost- en een westzijde.
‘Weerd’ is overigens een oud woord voor ‘waard’. Van Dale geeft 4 betekenissen: 1. geheel door rivieren ingesloten landstreek (bijv Bommeler Waard) 2. buitendijks land  -uiterwaard. 3. gronden in het noordelijk deel van de Zuiderzee die bij eb geheel of gedeeltelijk droogvielen: Wieringer waard. 4. wierd, terp. Als je ziet dat dit stuk Utrecht door water omringd ga ik voor de eerste betekenis.
330px-bemuurde_weerd     220px-voetgangersbrug_weerdsluis_utrecht

Plaatsnamen in gedichten 1: Hulshorst

De eerste plaatsnaam in een gedicht is het Veluwse dorpje Hulshorst. eens woonden mijn ouders een tijdje op een camping in de buurt, omdat hun oude huis al verkocht  en het nieuwe nog niet klaar was. Met zijn nog geen 2000 inwoners ligt het ten zuiden van Nunspeet en ten noorden van Harderwijk en Hierden aan de vroegere Zuiderzeestraatweg. Deze weg vormt de grens tussen het zgn. Veluwemassief en de agrarische gronden aan de vroegere Zuiderzee, nu Veluwemeer. Een aantal landgoederen stofferen de omgeving van het dorp, Zoals Barrebos, waar op 18 september 1924 door Theo Holdert een huttenkolonie gesticht werd in de geest van het Walden van Frederik van Eeden. Bekenden als de wiskundige Bertus Brouwer en dichter Herman Gorter vonden er regelmatig onderdak. In de buurt vinden we eveneens Kasteel Sterrenburg, volgens een gevelsteen gebouwd in 1652, maar bronnen wijzen uit dat er al een middeleeuwse voorganger bestond. De bouwer, Johan Coolwagen, liet het oprichten als statussymbool om zich een plaats te verwerven in de Ridderschap van de Veluwe. In 1950 kochten de Norbertijnen van de Abdij van Berne het kasteel en de bijgebouwen. Ze stichtten er een klooster en vormingscentrum en in 1992 een vrouwenklooster. Thans fungeert het als hotel. Hulshorst kent een 19e eeuwse molen en kende Marcel van Dam als bekende inwoner. Elsbeth Etty, de biograaf van zowel Henriëtte Roland Holst en recentelijk van Willem Willink werd in het dorp geboren. En Hulshorst kende een treinstation, tot 1987 in gebruik. En dat speelt de hoofdrol in het gelijknamige gedicht van Gerrit Achterberg.

HULSHORST

Hulshorst, als vergeten ijzer
is uw naam, binnen de dennen
en de bittere coniferen,
roest uw station;
waar de spoortrein naar het noorden
met een godverlaten knars
stilhoudt, niemand uitlaat
niemand inlaat, o minuten,
dat ik hoor het weinig waaien
als een oeroude legende
uit uw bossen: barse bende
rovers, rans en ruw
uit het witte veluwhart.

Het station werd geopend in 1863 en is gebouwd op aandringen van een landheer van een nabijgelegen landgoed. Uit Wikipedia:

Het station gold als het station van de High Society, dit vanwege de aanwezigheid van voorname, al dan niet adellijke families in directe omgeving. De grond was toentertijd eigendom van de familie Van Zanbergens van het landgoed De Essenburg in Hierden. Zij lieten door het bos een grindweg naar het station aanleggen (de Essenburgweg) en hadden een alleen voor hen toegankelijk hekje naar het perron. Ook de burgemeester van Harderwijk, bewoner van Huize Hulshorst, had middels eigen weg en hekje toegang.[1]

Het stationsgebouw is een uniek Centraalspoorwegstation en is uitgevoerd in de kleinste klasse. Het station ligt tussen Harderwijk en Nunspeet en had tot in de jaren zestig van de twintigste eeuw ook nog een rangeerspoor ten behoeve van de bosbouw.

De omgeving is zeer bosrijk en dat maakte het station ook uniek. Het station ligt samen met een paar huizen vrij ver van het dorp midden in de bossen. Het scheen bekend te staan als bijzonder geschikt voor een heimelijk rendez-vous van ‘minnende paren’[1].

Nadat de NCS was opgegaan in de Staatsspoorwegen in 1919 bleef het station bestaan. Ook toen NS in 1938 werd opgericht bleef het station open. Na de Tweede Wereldoorlog moest het station het vooral hebben van vakantiegangers en de NS-Dagtochten, waarbij voor wandelaars in de uitgestrekte bossen routes werden uitgezet.

Het station werd net zoals station Soestduinen maar 1 keer per uur bediend door de stoptreinen Utrecht - Zwolle. Tot midden jaren tachtig was 1 keer per uur Amsterdam - Zwolle en het ander uur 1 keer Utrecht – Zwolle. Dit waren allebei stoptreinen.

Station Hulshorst en station Soestduinen lagen allebei midden in de bossen en waren door geringe reizigersaantallen niet rendabel. De belangrijkste reden voor de sluiting van station Hulshorst was de opening van station Amersfoort Schothorst waardoor er te weinig tijd overbleef voor een stop in Hulshorst. Station Hulshorst werd gesloten op 31 mei1987. Op diezelfde dag werd bij Amersfoort het station Schothorst geopend.

Met deze kennis is het goed om Achterberg gedicht nog eens te lezen. In de bossen als schuilplaats voor ‘barse bende rovers’ ligt m.i. een verwijzing naar al genoemde Barrebos. Het nabijgelegen Hierden is overigens de geboorteplaats van oud-keeper Henk Timmer.

266px-hulshorst_-_de_maagd_4 266px-voormalig_station_hulshorst

 

De aard van Gooiland 6

We verkennen andere grond van Naarden. Wandelen wederom richting de vesting en slaan na de brug linksaf over de Korte Bedekte weg – het geasfalteerde fietspad – of over de wal zelf en bij een kinderboerderij dalen we af en steken de Burgemeester M.P. van Wettumweg over. Deze burgemeester (1867-1936) trad aan in december 1922 nadat een beoogde fusie met Bussum werd afgeblazen, tot grote vreugde van de Naarders. Enfin, met ingang van 2016 hoort Naarden met Bussum (en Muiden en Muiderberg) tot Gooise Meren.Marinus Pieter van Wettum ligt begraven op de oude begraafplaats aan de Amersfoortsestraatweg en was Ridder in de Orde van den Witte Leeuw van Tsjecho Slowakije. Naarden is de stad van de grote Tsjech Jan Amos Comenius. We vervolgen de wal, steken de Amsterdamsestraatweg over, vervolgen de tocht rond de vesting over al  de Admiraal Helfrichlaan die links af loopt naar Fort Ronduit. Conrad Emile Lambert Helfrich (1886-1962) was tijdens WO II de commandant van de Zeemacht in Nederlands Indië en daarna bevelhebber van de Zeestrijdkrachten. Fort Ronduit maakt deel uit van de Nieuwe Hollandse Waterlinie.  Wikipedia:

Fort Ronduit is een polygonaal fort in Naarden gebouwd in de periode 1873-1875 op de restanten van een eerder verdedigingswerk. Het fort diende ter bestrijking van de buitendijkse gronden ten noorden van de vesting van Naarden.

Het fort ligt ten noorden van de vesting van Naarden en ten zuiden van de toenmalige Zuiderzee. In de 17e eeuw lag op deze plaats al een schans ter bescherming van de haven van Naarden en in 1873-1875 werd het bestaande fort gebouwd.[1] Tussen het fort en de vesting ligt een verbindingswal zodat troepen ongezien door de vijand zich konden verplaatsen.

Het fort is voorzien van een wachthuis bij de ingang en een centraal gelegen bomvrije kazerne. In de bakstenen kazerne waren lokalen voor de manschappen, het verblijf voor de commandant en de officieren en de keuken.[2] In het midden waren magazijnen voor de opslag van munitie. Helemaal links en rechts van het gebouw zijn twee ruimten voor de stalling van het geschut.[2] Het gebouw is aan de frontzijde afgedekt met zand. In de frontmuur van de kazerne en de zandafdekking zijn twee gangen met deuren zodat de manschappen snel de kanonnen in de frontwal konden bereiken.[2] Het fortterrein wordt omgeven door een 25-35 meter brede natte gracht en verbonden met het land door een kraanbrug. Om de gebouwen ligt een hoge aarden wal met plaatsen voor het geschut.

In 1926 werd het fort, tegelijk met de vesting Naarden als vestingwerk opgeheven.[1] Het werd nog gebruikt als opslagplaats voor munitie.[1] In 1986 zijn de gebouwen gerestaureerd.

unknown-6 In het midden burgemeester Van Wettum.

800px-fort_ronduit_-_naarden_-_20533093_-_rce Fort Ronduit.

We wandelen terug en nemen in een bocht het Zuiderzeepad langs een naamloze kleine polder , waar ik eens in het ene weiland een enorme zwerm brandganzen zag, in een tweede weiland een zelfde zwerm grauwe ganzen en in een derde een grote troep Canadese ganzen. Het pad loopt onder de A1 door en brengt ons in een nieuwe deftige woonwijk bij de Naarder jachthaven, Naarderwoonbos geheten.. Langs deze sjieke woonwijk naar de weg die rechts naar het Naarder Bos zelf voert. Jarenlang een eidorade voor struinen, strandjes, kattenkwaad, cruisen, fietsen en wandelen, maar al weer een tijdje sjiek bebouwd en voorzien van een golfbaan. Bij de bocht rond de jachthaven kun je links nog wel de zgn. Westdijk op met links zicht op een groot deel van de Binnendijksche- Overscheensche- Berger- en Meentpolder en doorlopend kom je onder de A6 al spoedig in Muiderberg.